جنگ ایران امید کشورهای عربی خلیج فارس به نقش امنیتی چین را تضعیف کرده است. به نوشته فارین افرز، پکن با وجود روابط اقتصادی گسترده، حاضر نیست برای مهار تهران یا حفاظت از شرکای عرب خود، مسئولیت امنیتی بپذیرد.

روابط اقتصادی چین با کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در سال‌های اخیر به‌سرعت گسترش یافته است. در سال ۲۰۲۳، حدود ۳۶ درصد واردات نفت خام چین از عربستان سعودی، امارات متحده عربی، کویت، قطر، عمان و بحرین تامین شد. ارزش تجارت دو طرف نیز در سال ۲۰۲۴ به نزدیک ۳۰۰ میلیارد دلار رسید و از مجموع تجارت کشورهای خلیج فارس با آمریکا و اتحادیه اروپا فراتر رفت.

دولت‌های عربی امیدوار بودند افزایش وابستگی چین به نفت و سرمایه منطقه، پکن را به حفاظت از ثبات خلیج فارس و مهار اقدامات تهاجمی جمهوری اسلامی ترغیب کند. اما جنگ اخیر نشان داد گسترش منافع اقتصادی چین لزوما به پذیرش مسئولیت امنیتی منجر نمی‌شود.

فارین افرز نوشت پکن همچنان پرهیز از تعهد امنیتی و جانبداری نکردن را بهترین راهبرد می‌داند. کشورهای عربی خلیج فارس نیز ناچار شده‌اند بپذیرند که چین، دست‌کم در آینده قابل پیش‌بینی، وزنه‌ای امنیتی در برابر آمریکا نخواهد بود.

- سمافور: جنگ ایران، نقش چین در خلیج فارس را پررنگ‌تر می‌کند

از امید به چین تا سرخوردگی امنیتی

فارین افرز در ادامه نوشت که پیش از جنگ، نشانه‌های متعددی موجب خوش‌بینی کشورهای خلیج فارس شده بود. این کشورها روزانه نزدیک به چهار میلیون بشکه نفت به چین صادر می‌کردند و صندوق‌های ثروت ملی آن‌ها سرمایه‌گذاری در بازار چین را افزایش داده بودند. همکاری در حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر، فناوری فضایی، هوش مصنوعی و زیرساخت نیز گسترش یافته بود.

نفوذ اقتصادی و دیپلماتیک چین بر تهران این تصور را تقویت می‌کرد که پکن می‌تواند رفتار جمهوری اسلامی را تعدیل کند.

حکومت ایران به‌دلیل تحریم‌های آمریکا به شدت به حمایت اقتصادی و سیاسی چین وابسته است و دو کشور در سال ۲۰۲۱ توافق همکاری ۲۵ ساله امضا کردند.

چین همچنین ضامن توافق سال ۲۰۲۳ جمهوری اسلامی و عربستان سعودی برای ازسرگیری روابط دیپلماتیک شد.

پس از آن، سه نشست سه‌جانبه میان چین، ایران و عربستان سعودی برگزار شد و پکن این روند را نشانه آغاز دوره‌ای از آشتی منطقه‌ای معرفی کرد.

- وزیر خارجه چین: توافق ایران و عربستان سعودی موجی از آشتی را در خاورمیانه ایجاد کرد

کشورهای خلیج فارس تصور می‌کردند افزایش حضور چین، آمریکا را نیز برای حفظ جایگاه خود و ارائه امتیازهای بیشتر تحت فشار قرار خواهد داد.

رقابت فناوری میان واشینگتن و پکن فرصت‌هایی مانند دسترسی عربستان سعودی و امارات به تراشه‌های پیشرفته آمریکایی را فراهم کرد.

اما تحولات سه سال گذشته، محدودیت‌های نقش چین را آشکار کرد.

پس از حمله حماس به اسرائیل در اکتبر ۲۰۲۳، پکن خود را میانجی صلح معرفی کرد، ولی ابتکارهایش تغییری در وضعیت منطقه ایجاد نکرد.

هنگامی که حوثی‌ها حمله به کشتی‌ها در دریای سرخ را آغاز کردند، چین برای واداشتن جمهوری اسلامی به مهار آن‌ها فشار نیاورد و تنها با حوثی‌ها، توافقی برای حفاظت از کشتی‌های چینی به دست آورد.

در جنگ ایران نیز پکن از نفوذ خود برای جلوگیری از حملات تهران به کشورهای خلیج فارس استفاده نکرد و این موضوع به‌ویژه عربستان سعودی را نگران کرد، زیرا چین ضامن توافق آشتی ریاض و تهران بود.

از سوی دیگر، سی‌ان‌ان اواخر اردیبهشت گزارش داد یک شبکه پنهان نفتی در چین سال‌هاست میلیاردها دلار به اقتصاد ایران تزریق کرده و اکنون نیز هم‌زمان با تشدید فشارهای آمریکا، به بقای مالی جمهوری اسلامی کمک می‌کند.

برخی کشورهای منطقه هم چین را به‌دلیل وتوی قطعنامه شورای امنیت برای حفاظت از کشتیرانی در تنگه هرمز و گزارش‌های مربوط به ارائه اطلاعات جغرافیایی از سوی شرکت‌های چینی به تهران، در برابر حملات ایران «منفعل یا حتی همدست» دانسته‌اند.

- فایننشال‌تایمز: با شکست مذاکرات، تغییر حکومت ایران دوباره مورد توجه آمریکا قرار گرفته است

تجارت بدون تعهد امنیتی

به نوشته فارین افرز، خویشتنداری چین هم ناشی از عمل‌گرایی است و هم از ناتوانی در تدوین راهبردی روشن برای خاورمیانه.

سیاست‌گذاران چینی سال‌ها درباره ضرورت حفاظت فعال‌تر از منافع کشورشان بحث کرده‌اند، اما روشن نکرده‌اند چنین سیاستی چگونه اجرا خواهد شد، ارتش چین چه زمانی باید وارد عمل شود و هزینه شراکت امنیتی عمیق‌تر با کشورهای منطقه چگونه مدیریت خواهد شد.

سقوط بشار اسد در سوریه، جنگ ۱۲ روزه سال ۲۰۲۵ و حمله آمریکا و اسرائیل به ایران، نگرانی پکن از گرفتار شدن در درگیری‌ای طولانی را تشدید کرد و چین در نتیجه ترجیح داد از مداخله مستقیم خودداری کند؛ تصمیمی که کشورهای خلیج فارس را در برابر حملات ایران آسیب‌پذیر گذاشت.

با این حال، روابط اقتصادی دو طرف ادامه خواهد یافت. انرژی همچنان محور اصلی مناسبات باقی می‌ماند و چین به‌دلیل برتری در فناوری‌های سبز، شریک مهم کشورهای خلیج فارس در گذار به انرژی‌های تجدیدپذیر خواهد بود.

سرمایه‌گذاری در حوزه‌هایی مانند معدن، ساخت‌وساز، پهپاد، کشاورزی هیدروپونیک و رباتیک نیز ادامه خواهد یافت.

اما جنگ نشان داده است که پول، فناوری و تجارت چین با تضمین امنیت همراه نیست.

برای کشورهای عربی خلیج فارس، آمریکا همچنان تنها قدرت دارای توانایی حفظ امنیت منطقه است، هرچند بر اساس یادداشت فارین افرز، خود واشینگتن نیز «یکی از عوامل اصلی بی‌ثباتی» به شمار می‌رود.

در ادامه این تحلیل آمده است: «کشورهای منطقه درباره مسیر آینده اختلاف دارند. عمان و عربستان سعودی در پی کاهش وابستگی به واشینگتن و تقویت همکاری امنیتی منطقه‌ای‌اند. عمان حتی خواستار نظمی برای دوران پس از آمریکا با مشارکت کشورهای خلیج فارس، ایران و عراق شده است.»

- اختلاف بیشتر میان واشینگتن و متحدان کلیدی، میراث ماندگار جنگ ایران؟

در مقابل، بحرین، کویت و امارات، به دلیل حملات ایران و نبود جایگزینی قابل اتکا، به آمریکا نزدیک‌تر می‌شوند. با این همه، آن‌ها نیز هم‌زمان توان دفاعی خود را تقویت می‌کنند، با تهران گفت‌وگو دارند و برای ایجاد مشارکت‌های امنیتی تازه، به ترکیه و پاکستان روی آورده‌اند.

به نوشته فارین افرز، روابط چین و کشورهای خلیج فارس اکنون بیش از آن که بر انتظارهای رو به افزایش استوار باشد، به مشارکتی ناشی از ضرورت تبدیل شده است. پکن همچنان تجارت و سرمایه‌گذاری را می‌خواهد، اما حاضر نیست هزینه و مسئولیت تامین امنیت منطقه را بپذیرد.