توافق هستهای واشینگتن و ریاض واکنشهای شماری از چهرهها و رسانههای اسرائیلی را برانگیخته است. حذف شرط عادیسازی روابط ریاض با اسرائیل، احتمال غنیسازی اورانیوم در خاک عربستان سعودی و نبود برخی تعهدات نظارتی، سه محور اصلی نگرانیهای مطرح شده در اسرائیل درباره این توافق هستند.
والاستریت ژورنال ۳۰ تیر گزارش داد دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، توافقی تاریخی با عربستان سعودی تصویب کرده است که زمینه همکاری دو کشور را برای توسعه برنامه هستهای غیرنظامی ریاض فراهم میکند و میتواند راه را برای غنیسازی اورانیوم در خاک عربستان سعودی باز بگذارد.
این روزنامه به نقل از مقامهای آمریکایی نوشت این توافق ۳۰ سال اعتبار خواهد داشت، ارزشی معادل دهها میلیارد دلار دارد و هدف از آن ایفای نقش محوری شرکتهای آمریکایی در توسعه زیرساخت هستهای عربستان سعودی و کنار زدن رقبای خارجی از این پروژه است.
انتظار میرود این توافق طی روزهای آینده برای بررسی به کنگره ارائه شود. با این حال، جلوگیری از اجرای آن دشوار خواهد بود، زیرا مخالفان برای غلبه بر وتوی احتمالی رییسجمهوری، باید حدنصاب آرای دو-سوم نمایندگان را به دست آورند.
لیبرمن: هر برنامه هستهای نظامی با یک برنامه غیرنظامی آغاز میشود
آویگدور لیبرمن، وزیر دفاع پیشین اسرائیل و رهبر حزب «اسرائیل خانه ما»، با این توافق مخالفت کرد و گفت: «همه ما باید درک کنیم که برنامه هستهای غیرنظامی عربستان سعودی در نهایت به سلاح هستهای منجر خواهد شد و رقابتی تسلیحاتی و دیوانهوار را در سراسر خاورمیانه به راه خواهد انداخت.»
لیبرمن افزود اسرائیل باید مخالفت خود را بهصراحت اعلام کند و تمام توانش را برای لغو این توافق در کنگره آمریکا به کار گیرد.
او ادامه داد: «هر برنامه هستهای نظامی با یک برنامه هستهای غیرنظامی آغاز میشود. ایرانیها نیز به همین شکل شروع کردند. حتی موافقت با غنیسازی در خاک عربستان سعودی، عبور از خط قرمز است.»
یانیر کوزین، خبرنگار و تحلیلگر سیاسی اسرائیلی، نیز در مطلبی در وبسایت «کیپا»، توافق هستهای ریاض و واشینگتن را «ضربهای سخت» به اسرائیل توصیف کرد.
او یادآور شد پیشتر در زمان مذاکرات عادیسازی روابط در سال ۲۰۲۳، یکی از شروط مورد تاکید اسرائیل این بود که امکان غنیسازی اورانیوم برای عربستان سعودی تنها در صورت برقراری روابط دیپلماتیک میان دو کشور فراهم شود.
کوزین گفت اگر در آینده نزدیک عادیسازی روابط ریاض و اسرائیل اعلام نشود، کنار گذاشته شدن این شرط از سوی ترامپ را باید یک «ضربه سخت سیاسی و امنیتی» به اسرائیل تحت رهبری بنیامین نتانیاهو دانست.
نبود شروط کلیدی نظارتی
روزنامه اورشلیم پست نوشت در توافق جدید، عادیسازی روابط عربستان سعودی با اسرائیل بهعنوان شرط همکاری هستهای مطرح نشده و برخی سازوکارهای مورد نظر منتقدان برای جلوگیری از انحراف برنامه هستهای به سوی اهداف نظامی نیز در آن گنجانده نشدهاند.
از جمله، توافق شامل «استاندارد طلایی» نیست؛ معیاری که بر اساس آن یک کشور از غنیسازی اورانیوم و بازفرآوری سوخت هستهای مصرفشده صرفنظر میکند. این دو فعالیت میتوانند مسیرهایی بالقوه برای دستیابی به مواد مورد نیاز برای ساخت سلاح هستهای باشند.
منابع آگاه همچنین گفتهاند «پروتکل الحاقی» آژانس بینالمللی انرژی اتمی نیز در توافق گنجانده نشده است؛ چارچوبی که اختیارات گستردهتری برای راستیآزمایی فعالیتهای هستهای و دسترسی به برخی مکانهای اعلامنشده در اختیار آژانس قرار میدهد.
محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، پیشتر گفته بود اگر جمهوری اسلامی به سلاح هستهای دست یابد، ریاض نیز همین مسیر را دنبال خواهد کرد.
ریاض همچنین اعلام کرده است قصد دارد حق غنیسازی اورانیوم را برای خود محفوظ نگه دارد.
- 
تغییر موازنه قدرت در منطقه
پایگاه خبری واینت با اشاره به احتمال تغییر موازنه قدرت در خاورمیانه نوشت منتقدان بیم آن دارند که این توافق به گسترش فناوریهای حساس هستهای و افزایش رقابتهای منطقهای دامن بزند.
در دوره ریاستجمهوری جو بایدن در آمریکا، همکاری هستهای واشینگتن و ریاض بخشی از توافقی گستردهتر بود که عادیسازی روابط عربستان سعودی و اسرائیل را نیز در بر میگرفت.
پس از حمله هفتم اکتبر و جنگ غزه، چشمانداز چنین توافقی کمرنگ شد و ترامپ در نهایت همکاری هستهای با ریاض را از الزام عربستان سعودی به عادیسازی روابط با اسرائیل جدا کرد.
شماری از قانونگذاران آمریکایی از هر دو حزب و مقامهایی در اسرائیل نگرانند زیرساختهای یک برنامه هستهای غیرنظامی در آینده زمینه توسعه تواناییهای نظامی هستهای عربستان سعودی را فراهم کند.
- 
هراس از رقابت هستهای منطقهای
روزنامه معاریو هشدار داد فراهم شدن زمینه دستیابی عربستان سعودی به توانایی غنیسازی اورانیوم ممکن است کشورهای دیگر منطقه را به پیگیری برنامههای مشابه ترغیب کند.
ریاض برنامه هستهای خود را بخشی از راهبرد بلندمدت برای توسعه انرژی غیرنظامی، بهرهبرداری از ذخایر اورانیوم و کاهش مصرف داخلی نفت معرفی میکند.
مقامهای سعودی میگویند استفاده از انرژی هستهای میتواند امکان صادرات نفت بیشتر و افزایش درآمدهای کشور را فراهم کند.
منتقدان اما هشدار میدهند دستیابی احتمالی ریاض به توانایی غنیسازی ممکن است کشورهایی مانند امارات متحده عربی، ترکیه و مصر را نیز به توسعه تواناییهای مشابه ترغیب کند و به تشدید رقابت هستهای در خاورمیانه بینجامد.
دولت آمریکا میگوید توافق با ریاض امکان نظارت کافی بر تاسیساتی را که در چارچوب همکاری با ایالات متحده احداث میشوند، فراهم میکند و مشارکت واشینگتن تضمین خواهد کرد این برنامه ماهیتی غیرنظامی داشته باشد.
با این حال، منتقدان معتقدند این سازوکار نگرانی درباره فعالیتهای احتمالی در تاسیساتی را که خارج از چارچوب همکاری مستقیم با آمریکا ایجاد شوند، برطرف نمیکند.
به گفته آنها، توافق با ریاض میتواند سیاست واشینگتن در قبال برنامه هستهای حکومت ایران را با تناقض روبهرو کند؛ زیرا آمریکا همزمان با تلاش برای اعمال محدودیتهای سختگیرانه بر تهران، راه را برای توسعه برنامه هستهای عربستان سعودی و احتمال غنیسازی اورانیوم در این کشور باز میگذارد.
دولت ترامپ این انتقاد را رد میکند و میگوید تا زمانی که برنامه هستهای ریاض تحت سازوکارهای نظارتی تعیینشده باشد، میان این دو رویکرد تناقضی وجود ندارد.