۱۵ سال طول کشید تا دلار از هزار تومان به صد هزار تومان برسد؛ از حدود سال ۱۳۸۹ تا فروردین ۱۴۰۴. اما فاصله ۱۰۰ هزار تومان تا آستانه ۲۰۰ هزار تومان را در ۱۵ ماه پیمود.

اکنون نرخ بازار آزاد حوالی ۱۹۰ هزار تومان در نوسان است، حکومت برای دفاع از مرز ۲۰۰ هزار تومان سنگربندی کرده و مردم، با کوله‌باری از خاطرات تلخ، با ناباوری خود را برای مواجهه با آن آماده می‌کنند. پرسش این نیست که آیا این مرز سقوط می‌کند؛ پرسش، تقویم سقوط است.

همراهان چرتکه، روش محاسبه ارزش دلار در اقتصاد تورمی ایران را می‌شناسند: نرخ سال گذشته را برمی‌داریم و تورمی را که در طول این مدت بر قیمت‌ها نشسته، به آن اضافه می‌کنیم.

تازه‌ترین آمار رسمی مرکز آمار می‌گوید تورم نقطه‌به‌نقطه خرداد، یعنی فاصله قیمت‌های خرداد امسال از خرداد پارسال، ۸۸.۶ درصد است. دلار در روزهای جنگ خرداد پارسال حدود ۹۳ هزار تومان بود. حاصل‌ضرب ۹۳ در ۱.۸۹ می‌شود حدود ۱۷۵ هزار تومان؛ یعنی ارزش دلار در پایان خرداد امسال. نرخ واقعی بازار در همان روزها حدود ۱۸۰ هزار تومان بود: بازار با اختلافی جزیی، درست روی خطی حرکت می‌کرد که تورم کشیده بود.

این فرمول در نوسان‌های هیجانی نیز راهنمای قابل اعتمادی است. خرداد امسال، به واسطه آتش‌بس و اعلام تفاهم‌نامه، نرخ دلار تا ۱۵۳ هزار تومان پایین آمد و ناظرانی که نرخ دلار را برآیند هیجان و شوک جنگ تلقی می‌کردند، سقوط دلار را نزدیک می‌دانستند. اما افزودن رشد تورمی سطح عمومی قیمت‌ها همان موقع می‌گفت ارزش دلار از ۱۷۵ هزار تومان پایین‌تر نخواهد ماند؛ و نماند.

از خرداد تا امروز یک ماه تورم دیگر به این حساب اضافه شده است. آمار رسمی تیر هنوز منتشر نشده، اما اگر با روند ماه‌های اخیر تورمی بین ۷ تا ۹ درصد برای آن در نظر بگیریم، ارزش دلار به ۱۸۷ تا ۱۹۱ هزار تومان می‌رسد.

این در حالی است که دلار در طول هفته گذشته بین ۱۸۸ تا ۱۹۵ هزار تومان در نوسان بوده است. نتیجه روشن است: دو برابر شدن دلار در یک سال گذشته را نمی‌شود با ملامت دلال‌ها، هیجان بازار، یا توطئه رسانه‌های مخالف حکومت توضیح داد.

نرخ دلار، آینه قیمت‌هایی است که در یک سال اخیر دو برابر شده‌اند. دلار به دنبال تورم حرکت می‌کند و در نرخ کنونی حبابی وجود ندارد.

دو نکته این برآورد را محافظه‌کارانه می‌نماید. نخست اینکه در این معادله همه متغیرهای دیگر کنار گذاشته شده و تنها اثر تورمی تعقیب شده است؛ در حالی که از سرگیری درگیری، آسیب به زیرساخت‌ها و توقف صادرات، ریسک و نااطمینانی و هزینه بازسازی را بالا می‌برد.

دوم اینکه ۸۸.۶ درصد رقم رسمی است و تورمی که مردم بر سر سفره لمس می‌کنند بالاتر از این است؛ اگر ارزش دلار را با تورم حس‌شده حساب کنیم، همین امروز باید از ۲۰۰ هزار تومان عبور کرده باشد. به این ترتیب ۱۹۰ هزار تومان کف ارزش دلار است، نه سقف قیمت آن.

آخرین سنگر

با عبور نرخ از یک کانال مهم، مثل ۲۰۰ هزار تومان، انتظارات کل بازار یک پله بالا می‌رود، قیمت‌گذاری‌ها جابه‌جا می‌شود و بازگرداندن نرخ به کانال قبلی، حتی در صورت تغییر شرایط، چند برابر سخت‌تر و پرهزینه‌تر از نگه داشتن آن می‌شود. به همین دلیل نگه داشتن دلار زیر ۲۰۰ هزار تومان به اولویت و مساله حیثیتی حکومت تبدیل شده است.

بانک مرکزی وقتی نتواند جلوی بالا رفتن دلار را بگیرد، می‌کوشد باختن کانال را تا جای ممکن عقب بیندازد و در صورت امکان از این آب گل‌آلود ماهی بگیرد؛ و این تلاش معمولا در کانال ۹ هر مرز به اوج می‌رسد.

زمستان ۱۴۰۳ در کانال ۹۰ همین اتفاق افتاد و عبور از کانال ۱۰۰ هزار تومان به بعد از عید ۱۴۰۴ موکول شد. تفاوت آن دفاع با امروز این است که آن عملیات با ریخت‌وپاش درآمدهای نفتی انجام شد.

این بار نبرد حکومت با دلار در میانه درگیری، محاصره دریایی و سقوط دوباره درآمدهای نفتی جریان دارد. مقاومت ارز می‌خواهد، ارز از صادرات می‌آید و صادرات دوباره متوقف شده است. بانک مرکزیِ بی‌نفت تنها می‌تواند چند هفته زمان بخرد و هر هفته‌ای که با تزریق می‌خرد، فنر جهش بعدی را فشرده‌تر می‌کند.

-  تشدید تنش میان جمهوری اسلامی و آمریکا ارزش دلار را تقویت کرد

سه سناریو، یک تقویم

در سناریو نخست، یعنی ادامه فرسایش نیمه‌جنگی کنونی، تورم ماهانه در محدوده ۷ تا ۸ درصد می‌ماند و دلار در مرداد از ۲۰۰ هزار تومان عبور می‌کند. اما ۲۰۰، پایان راه نیست: اگر تورم ماهانه ۷ درصد بماند، دلار زمستان امسال به ۳۰۰ هزار تومان خواهد رسید؛ با ۶ درصد، حوالی نوروز؛ و حتی اگر تورم تا ماهی ۵ درصد پایین بیاید، بهار ۱۴۰۶.

به این ترتیب، ۱۵ سال تا صد هزار تومان، پانزده ماه تا آستانه ۲۰۰ هزار تومان، و در صورت ادامه وضع کنونی تنها ۵ تا ۸ ماه تا ۳۰۰ هزار تومان فاصله است.

در سناریو دوم، یعنی گسترش جنگ، جنوب کشور، شاهرگ اقتصاد ایران در معرض قطع شدن قرار می‌گیرد: حدود ۹۰ درصد ورودی و خروجی تجارت کشور از دریا می‌گذرد و بندرها و پایانه‌های نفتی و عسلویه همه در جنوب‌اند.

برنامه توسعه سازمان ملل برای همین وضعیت، یعنی توقف کامل صادرات نفت و فروپاشی مسیرهای تجاری، برآورد کرده که رشد اقتصادی ایران حدود ۱۰ درصد سقوط می‌کند و حدود چهار میلیون نفر دیگر به زیر خط فقر می‌روند.

در این سناریو دلار تا اول مهر به ۲۵۰ هزار تومان می‌رسد؛ هرچند اگر گسترش جنگ به تعطیلی کامل بازارها بینجامد، نرخ ممکن است در طول تعطیلی منجمد شود. این پارادوکس را دو بار دیده‌ایم: در جنگ پارسال و در نیمه‌تعطیلی امسال. سکوت نرخ در میانه جنگ علامت کنترل اوضاع نیست؛ فنری است که جمع می‌شود و با بازگشایی یک‌جا آزاد خواهد شد.

هرچه تخریب بیشتر باشد، بازسازی گران‌تر و تولید پس از جنگ کمتر خواهد بود؛ در صورت تخریب گسترده، دلار مرزهای جدید را با سرعت طی می‌کند و اقتصاد ایران به آستانه ابرتورم وارد می‌شود.

در سناریو سوم، یعنی توقف درگیری و بازگشت به میز مذاکره، برزخ مذاکره تکرار خواهد شد. تجربه اخیر نشان داد حتی اگر روی کاغذ تحریم‌ها برداشته شود، ورود پول واقعی و لغو کامل تحریم‌ها به استحاله نظام گره خورده است.

در برزخ، سرمایه‌گذاری متوقف می‌ماند، تولید لنگ می‌زند و کسری بودجه و چاپ پول ادامه می‌یابد؛ رکوردهای تورمی اردیبهشت و خرداد در دل همین برزخ ثبت شدند.

در این سناریو رسیدن دلار به ۲۰۰ هزار تومان اندکی عقب می‌افتد، اما پس از ماه عسل مذاکرات دوباره به صعود ادامه خواهد داد.

- دولت ورشکسته، بابت کالابرگ به مغازه‌داران بدهکار است

دفاع از عدد ثابت در برابر خطی که حرکت می‌کند

در روزهای اخیر نرخ بین ۱۸۸ تا ۱۹۵ هزار تومان نوسان کرده است؛ نوسانی که بخشی از آن حاصل تلاش آگاهانه سیاست‌گذار برای ناامن کردن پس‌اندازهای خرد مردم و نوسان‌گیری از بازار است.

اما مداخله، خط ارزش را عوض نمی‌کند؛ فقط بازار را موقتا از آن عقب می‌اندازد و خط، با اندکی تاخیر، همراه تورم جلو می‌آید. دفاع از یک عدد ثابت در برابر خطی که حرکت می‌کند خریدن زمان است و هر بار که این جهش عقب افتاده، جهش بعدی بزرگ‌تر بوده است.

این دفاع این بار در شرایطی انجام می‌شود که هر دلارِ تزریقی از ته‌مانده ذخایری برداشته می‌شود که فردا برای واردات دارو و کالاهای اساسی به آن نیاز داریم.

با این اوصاف، اگر فرسایش کنونی ادامه یابد، دلار ۲۰۰ هزار تومانی در مرداد محقق خواهد شد. اگر جنگ گسترش یابد، توقف کامل اقتصاد عبور از این مرز را عقب می‌اندازد و دلار می‌تواند تا شهریور و حتی مهر زیر ۲۰۰ هزار تومان بماند، اما پس از بازگشایی به صورت انفجاری بالا خواهد رفت.

در صورت آتش‌بس، این تقویم تنها چند هفته جابه‌جا می‌شود. سنگری که روزی ۱۵ سال مقاومت کرده بود، این بار ۱۵ ماه دوام آورد و در صورت ادامه روند کنونی، سنگر بعدی در نصف این مدت سقوط خواهد کرد. بازنده اصلی در هر سه مسیر کسی است که دارایی‌اش را به ریال نگه داشته است.