در ماه‌های پس از جنگ ۴۰ روزه، ارقام متفاوت و متناقضی از کسری انرژی از سوی مقام‌های جمهوری اسلامی اعلام شده است. هنوز مردم در بی‌برقی تابستان هستند که مقام‌های حکومت کسری زمستان پیش‌رو را به حساب جنگ نوشتند. اما چقدر از این کسری حاصل جنگ است؟

ششم مرداد، آرش نجفی، رییس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران، اعلام کرد پیش از جنگ دوم، به‌طور متعارف کشور روزانه با کسری ۳۰۰ میلیون متر مکعبی گاز روبه‌رو بود.

او افزود: «با حوادثی که در جنگ رمضان برای ما رخ داد، در حال حاضر بیش از ۴۵۰ میلیون متر مکعب کسری گاز داریم.»

در بهمن ۱۴۰۴، حدود یک ماه پیش از آغاز جنگ دوم، گزارش‌های وزارت صنعت، معدن و تجارت و موسسه مطالعات بین‌المللی انرژی نشان می‌داد در سال ۱۴۰۳، میانگین کسری روزانه گاز ۱۸۹ میلیون متر مکعب بود.

کسری گاز که در ادبیات مقام‌های جمهوری اسلامی «ناترازی» نامیده می‌شود، به‌طور مزمن برای سال‌ها ادامه داشته است؛ هرچند روند آن از سال ۱۴۰۳ به بعد تشدید شد.

کسری گاز که در سال ۱۴۰۴ به ۳۰۰ میلیون متر مکعب در روز رسید، در سال ۱۳۹۹ حدود ۱۵۵ میلیون متر مکعب در روز بود.

رقم ۳۰۰ میلیون متر مکعب کسری گاز در ایران در سال ۱۴۰۴، رقم میانگین است.

سعید توکلی، معاون وزیر نفت و مدیرعامل شرکت ملی گاز، دی‌ماه ۱۴۰۴ با اعلام کسری ۳۰۰ میلیون متر مکعبی روزانه گاز در کشور گفت این رقم در اوج پیک مصرف در فصل‌های سرد به ۳۵۰ میلیون متر مکعب رسیده بود.

جنگ یا ناکارآمدی؟

آن‌گونه که نجفی و توکلی گفتند، کسری ۱۸۹ میلیون متر مکعبی در روز در سال ۱۴۰۳، در سال ۱۴۰۴ با افزایش ۱۱۱ میلیون متر مکعبی، به ۳۰۰ میلیون متر مکعب رسید.

به عبارتی، در یک سال، کسری گاز حدود ۵۹ درصد افزایش داشت.

اگر همین رشد ۵۹ درصدی به‌صورت خطی در سال ۱۴۰۵ بدون در نظر گرفتن تاثیر جنگ ادامه پیدا کند، کسری گاز سال ۱۴۰۵ حدود ۴۷۶ میلیون متر مکعب در روز برآورد می‌شود، که از عدد ۴۵۰ میلیون متر مکعبی که نجفی ارائه کرده، بیشتر است.

به عبارتی، اگرچه در جنگ بخش‌هایی از برخی فازهای پارس جنوبی آسیب دید، اما بدون آن هم با روند مزمن افزایش سال‌به‌سال کسری گاز، این اتفاق ناگزیر رخ می‌داد.

در جنگ چقدر از ظرفیت تولید گاز از بین رفته است؟

عطا حسینیان، روزنامه‌نگار حوزه انرژی، در مصاحبه با ایران‌اینترنشنال گفت در جنگ ۱۲ روزه، بخش‌هایی از فاز ۱۴ پارس جنوبی و در جنگ دوم بخش‌هایی از فازهای ۳، ۴، ۵ و ۶ پارس جنوبی هدف قرار گرفتند.

او با تاکید بر اینکه هدف حملات نه تاسیسات آبی، بلکه پالایشگاه‌ها بوده است، افزود طبق آماری که اسماعیل سقاب اصفهانی، معاون رییس دولت جمهوری اسلامی، اعلام کرده، ۲۳۰ میلیون متر مکعب از ظرفیت تولید گاز کشور در نتیجه جنگ کاهش یافته است.

حسینیان به تولید روزانه ۷۵۰ میلیون متر مکعبی گاز پیش از جنگ اشاره کرد و گفت با همین تولید، در زمستان تا ۳۵۰ میلیون متر مکعب کسری گاز در کشور وجود داشت.

با فرض درست بودن رقم ۲۳۰ میلیون متر مکعب، اکنون در تمام طول سال کشور با کسری ۲۳۰ میلیون متر مکعبی و در زمستان با کسری روزانه ۵۳۰ تا ۵۸۰ میلیون متر مکعبی گاز مواجه خواهد شد.

حسینیان به رایزنی‌های گسترده جمهوری اسلامی با روسیه اشاره کرد و گفت طبق اخباری که شنیده می‌شود، مقام‌های وزارت نفت به‌ تکاپو افتادند تا بتوانند در زمستان از روسیه گاز وارد کنند، زیرا افزایش واردات گاز از ترکمنستان مقدور نیست و با تداوم وضع فعلی، بخش شمالی کشور در زمستان، با بحران تامین انرژی مواجه خواهد شد.

- بحران ناکارآمدی و کسری انرژی؛ کدام استان‌ها چند روز در سال ۱۴۰۳ تعطیل شدند؟

پیش از جنگ وضع گاز چطور بود؟

سال ۱۴۰۳، هنوز جنگ ۱۲ روزه رخ نداده بود. در آن سال، از آبان تا پایان اسفند در ۵ ماه، از مجموع ۱۲۰ روز کاری، ۴۵ روز دست‌کم یک استان تعطیل بود.

اگرچه در برخی موارد علت تعطیلی مواردی چون «سرمای شدید هوا»، «آلودگی» یا مواردی از این دست عنوان می‌شد، اما هم‌زمان با تعطیلی صنایع به نظر می‌رسد علت اصلی کمبود گاز بود.

وضعیت کسری گاز در کشور به شکلی بود که از سال‌ها قبل، بسیاری از صنایع کاملا تعطیل شدند.

برای نمونه در آذر ۱۴۰۳، حدود ۶ ماه پیش از جنگ ۱۲ روزه، غلامرضا سلیمی، معاون بهره‌برداری فولاد مبارکه، اعلام کرد بخش آهن اسفنجی و عملیات حرارتی این مجموعه که نیاز خودروسازان به ورق را تامین می‌کرد، به‌علت قطعی گاز ۱۰۰ درصد متوقف شده است.

دی‌ ۱۴۰۳ نیز علی‌اکبر الوندیان، دبیر انجمن صنفی کارفرمایان صنعت سیمان، خبر داد کوره‌های ۲۲ کارخانه سیمان کشور به‌دلیل قطع گاز به‌کلی تعطیل شدند.

آلودگی هوا

برای تامین گاز در بخش خانگی، دولت از سال ۱۴۰۱ به بعد، گاز صنایع را به‌طور گسترده قطع می‌کند.

با این‌حال، رفته‌رفته حتی قطع گاز صنایع نیز جوابگوی کسری گاز نشد و در سال‌های بعدی، دولت به سراغ قطع گاز نیروگاه‌ها رفت.

بسیاری از نیروگاه‌های حرارتی به‌جای گاز و گازوئیل (که دولت در تامین آن هم ناتوان شده)، به‌طور گسترده از مازوت استفاده کردند؛ سوختی به‌شدت آلاینده که آلودگی هوا را در برخی شهرها افزایش داده است.

اوضاع برق پیش از جنگ

اگرچه دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا، بارها تهدید کرده است نیروگاه‌های برق ایران را هدف قرار خواهد داد، اما هنوز هیچ نیروگاهی هدف قرار نگرفته است.

با این حال، کسری برق هم مانند گاز به‌طور مزمن سال‌به‌سال افزایش یافته است.

در سال ۱۴۰۳ و پیش از آغاز جنگ ۱۲ روزه، حدود ۳۰ روز از فصل‌های گرم سال به‌دلیل ناتوانی دولت از تامین برق خانگی دست‌کم یک استان در کشور تعطیل بود.

کار به‌جایی رسید که از تابستان سال ۱۴۰۳، سال‌ها پس از جنگ ۸ ساله، دولت جداول خاموشی اعلام می‌کرد. در تابستان ۱۴۰۳، هنوز هیچ جنگی رخ نداده بود.

جنگ چطور وضع برق را بهبود داد؟

خاموشی‌ها صنایع را از پا درآورد، به‌خصوص صنعت سیمان. با این حال، سیمان تنها صنعتی بود که در دو ماه ابتدای سال ۱۴۰۵، پیش و پس از آتش‌بس، تولید در آن نسبت به مدت مشابه سال ۱۴۰۴، افزایش داشت.

علت عمدتا به قطع برق صنعت سیمان باز می‌گشت. اسناد مالی اکثر کارخانه‌های سیمان نشان می‌دهد تولید در دوماه اول سال ۱۴۰۴ صفر بود. این رقم پس از جنگ در سال ۱۴۰۵ افزایش یافت و تولید در آنها از سر گرفته شد.

در بخش خانگی هم تعطیلی و خاموشی‌ها در تابستان سال ۱۴۰۴، نسبت به سال ۱۴۰۳، نه‌تنها افزایش نداشت، بلکه در بسیاری از موارد شاهد کاهش بود.

از ابتدای تابستان امسال تاکنون که در اواسط مرداد هستیم، کمتر از ۱۰ روز تعطیلات پراکنده در استان‌ها به‌دلیل گرما و ناتوانی دولت از تامین برق ثبت شده است. این رقم در تابستان سال ۱۴۰۳، پیش از جنگ، حدود ۳۰ روز بود.

در میانه جنگ ۱۲ روزه، شایعاتی درباره هدف قرار گرفتن مراکز استخراج رمز ارز سپاه پاسداران رواج یافت.

این شایعات را آمارهای جهانی از کاهش ۱۵ تا ۲۰ درصدی استخراج جهانی بیت‌کوین هم‌زمان با جنگ و قطعی اینترنت در ایران تقویت کردند.

- زنجیره بحران کسری انرژی در ایران، از گاز تا برق و بنزین

جنگ؛ مثل همیشه نعمتی برای جمهوری اسلامی

پارس جنوبی اکنون اصلی‌ترین منبع تامین گاز کشور است. اگرچه اسرائیل در جریان جنگ ۱۲ روزه یک فاز و در جریان جنگ دوم ۴ فاز آن را هدف قرار داد، اما این مجموعه عظیم از ۲۴ فاز تشکیل شده است.

این حملات تاسیسات آبی آن را هدف قرار نداده که تعمیر و بازگرداندن آن به مدار بسیار مشکل است. در واقع بخش‌هایی از پالایشگاه‌های پارس جنوبی هدف قرار گرفتند.

با همه اینها، کسری گاز و به‌طور کلی، کسری انرژی در ایران، موضوعی نیست که پس از آغاز جنگ رخ داده باشد.

وضعیت تعطیلات گسترده ادارات و آموزشگاه‌ها در سال ۱۴۰۳ و از سوی دیگر، توقف تولید در بسیاری از واحدهای صنعتی در همان سال گواه این امر است.

مازوت‌سوزی و کسری بنزین نیز در سال‌های پیش از جنگ وجود داشت.

با این‌حال، وقوع جنگ فرصتی مناسب بود که مقام‌های جمهوری اسلامی و برخی فعالان بخش خصوصی نظیر نجفی، ناکارآمدی ساختاری و سال‌ها عدم به‌روزرسانی بخش انرژی، از تولید تا انتقال، را به گردن جنگ بیندازند.

این در حالی است که تنها در سال ۱۴۰۳، از ۲۹۱ روز کاری، ۷۲ روز به‌دلیل کسری برق یا گاز به تعطیلی کشیده شد.

شکی نیست که حملات به برخی بخش‌های پارس جنوبی تا حدی این وضع را تشدید می‌کند، اما عامل اصلی نه جنگ، بلکه ناکارآمدی ساختاری جمهوری اسلامی است.