محسن رضایی که کارنامه چهار دهه حضورش در ساختار قدرت جمهوری اسلامی از عملیات مناقشه‌برانگیز کربلای ۴ و شکست‌های پیاپی در انتخابات ریاست‌جمهوری تا اعلان قرمز اینترپل در پرونده بمب‌گذاری آمیا امتداد دارد، یک‌شنبه ۱۸ مرداد بار دیگر به یکی از عالی‌ترین سمت‌های امنیتی حکومت ایران رسید.

فرمانده کل سابق سپاه پاسداران که اکنون ۷۱ سال دارد، پس از استعفای محمدباقر ذوالقدر از دبیری شورای عالی امنیت ملی، کمی بیش از چهار ماه پس از آغاز کارش، جانشین او شد.

مجتبی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، در حکمی رضایی را به‌عنوان نماینده خود در شورای عالی امنیت ملی منصوب کرد؛ نهادی که نقشی محوری در تصمیم‌گیری درباره جنگ، دیپلماسی و رویارویی تهران و واشینگتن دارد.

این انتصاب فصل تازه‌ای به کارنامه رضایی می‌افزاید که فرماندهی سپاه پاسداران در بخش عمده جنگ ایران و عراق، چند دهه حضور در نهادهای عالی سیاسی و چهار تلاش برای رسیدن به ریاست‌جمهوری را دربرمی‌گیرد.

با این انتصاب، بار دیگر چهره‌ای به مرکز قدرت بازگشته که نامش با یکی از مناقشه‌برانگیزترین عملیات‌های جنگ، اعلان قرمز اینترپل در پرونده بمب‌گذاری سال ۱۳۷۳ در یک مرکز یهودیان آرژانتین (آمیا) و سال‌ها طنز و شوخی کاربران ایرانی در فضای مجازی، پیوند خورده است.

از مبارز اسلام‌گرا تا فرماندهی سپاه

رضایی با نام کامل محسن سبزواری رضایی میرقائد در سال ۱۳۳۳ متولد شد. او پیش از انقلاب ۱۳۵۷ به گروه منصورون پیوست؛ تشکیلاتی مسلح و اسلام‌گرا که با نظام پادشاهی مبارزه می‌کرد.

پس از انقلاب، منصورون و شش گروه اسلام‌گرای دیگر به هم پیوستند و سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی را تشکیل دادند.

رضایی به‌سرعت در ساختار سیاسی تازه‌تاسیس جمهوری اسلامی پیشرفت کرد. روح‌الله خمینی در سال ۱۳۶۰، زمانی که رضایی ۲۷ سال داشت و یک سال از آغاز جنگ ایران و عراق می‌گذشت، او را به فرماندهی کل سپاه پاسداران منصوب کرد.

رضایی تا سال ۱۳۷۶ در این سمت ماند. او تقریبا در سراسر جنگ هشت ساله فرمانده سپاه بود و دوران تبدیل شدن این تشکیلات مسلح به یکی از مراکز اصلی قدرت نظامی ایران را مدیریت کرد.

او در سال ۱۳۷۶ فرماندهی نظامی را ترک کرد، به مجمع تشخیص مصلحت نظام رفت و سال‌ها دبیر این مجمع بود.

رضایی بعدتر در دولت ابراهیم رئیسی به سمت معاون اقتصادی رییس‌جمهوری رسید.

فعالیت سیاسی، موفقیت انتخاباتی مورد نظر رضایی را برایش به همراه نیاورد.

او بارها وارد رقابت‌های ریاست‌جمهوری شد. رضایی در انتخابات سال ۱۳۸۴ نامزد شد، اما اندکی پیش از رای‌گیری کناره‌گیری کرد. او در انتخابات سال‌های ۱۳۸۸، ۱۳۹۲ و ۱۴۰۰ نیز نامزد بود و هر بار شکست خورد.

حضور مکرر او در انتخابات ریاست‌جمهوری سرانجام به شوخی ثابتی در شبکه‌های اجتماعی فارسی‌زبان تبدیل شد: هر جا انتخاباتی برگزار شود، محسن رضایی حتما نامزد خواهد شد.

کربلای ۴ و مناقشه‌ای چند دهه‌ای

هیچ رویدادی در کارنامه نظامی رضایی به اندازه عملیات کربلای ۴ که آذر ۱۳۶۵ علیه نیروهای عراقی انجام شد، به مناقشه‌ای ماندگار در ایران منجر نشده است.

رضایی هنگام آغاز این عملیات فرمانده سپاه پاسداران بود. روایت‌هایی که بعدها از سوی فرماندهان و شرکت‌کنندگان منتشر شد، نشان می‌داد نیروهای عراقی پیشاپیش از حمله ایران آگاه شده بودند.

اکبر هاشمی رفسنجانی که در سطح سیاسی فرماندهی جنگ ایران را بر عهده داشت، بعدها گفت اندکی پیش از آغاز عملیات مطلع شده بود که اطلاعات آن لو رفته است.

آمار دقیق تلفات همچنان محل اختلاف است. بر اساس یادداشت‌های دوران جنگ رفسنجانی، حدود هزار نفر کشته، ۳۹۰۰ نفر مفقود و ۱۱ هزار تن زخمی شدند.

این عملیات چند دهه بعد بار دیگر در افکار عمومی اهمیت یافت؛ به‌ویژه زمانی که پیکر ۱۷۵ غواص ایرانی در سال ۱۳۹۴ به ایران بازگردانده شد.

رضایی در سال ۱۳۹۷ با انتشار مطلبی درباره کربلای ۴، مناقشه را دوباره زنده کرد. او نوشت این عملیات با هدف «فریب» عراق پیش از آغاز عملیات گسترده‌تر کربلای ۵ در چند روز بعد انجام شده بود.

این روایت با انتقاد رزمندگان، مقام‌های سابق و چهره‌های نظامی روبه‌رو شد. منتقدان گفتند کربلای ۴ از ابتدا به‌عنوان یک تهاجم واقعی و بزرگ طراحی شده بود و ماهیت عملیات انحرافی نداشت.

رضایی بعدتر سخنانش را توضیح داد و گفت کربلای ۴ در آغاز عملیات اصلی بود، اما پس از صدور دستور عقب‌نشینی به عملیات فریب تبدیل شد.

انتشار فایل صوتی گفت‌وگوی رضایی با حسین خرازی، فرمانده لشکر، در مراحل نخست عملیات نیز مورد توجه قرار گرفت، زیرا در آن صدای رضایی شنیده می‌شد که به نیروها دستور ادامه پیشروی می‌داد.

این پرونده برای منتقدان به بحثی گسترده‌تر درباره پاسخ‌گویی فرماندهان جنگ تبدیل شد: آیا فرماندهان با وجود شواهد آمادگی نیروهای عراقی، بر ادامه عملیات اصرار کردند و آیا توصیف بعدی آن به‌عنوان «عملیات فریب»، طرح اولیه را پنهان کرد؟

تحت تعقیب آرژانتین در ارتباط با پرونده آمیا

سال‌های فرماندهی رضایی بر سپاه پاسداران، درخواست بین‌المللی بازداشت او را به‌دنبال داشته است.

آرژانتین، رضایی را در ارتباط با بمب‌گذاری تیرماه ۱۳۷۳ در مرکز جامعه یهودیان آمیا در بوئنوس‌آیرس تحت تعقیب قرار داده است. در آن حمله ۸۵ نفر کشته و صدها تن دیگر زخمی شدند.

کمیته اجرایی اینترپل در سال ۱۳۸۶، به درخواست آرژانتین، صدور اعلان قرمز برای رضایی و پنج مظنون دیگر را به تصویب رساند. مجمع عمومی اینترپل نیز همان سال این تصمیم را تایید کرد.

مقام‌های آرژانتین می‌گویند رضایی در جلسه‌ای حضور داشته که تصمیم انجام حمله در آن گرفته شده است.

رضایی و جمهوری اسلامی مسئولیت تهران را در این بمب‌گذاری رد کرده‌اند.

سفرهای خارجی او گاه این مناقشه را دوباره زنده کرده است. آرژانتین هنگام سفر رضایی به قطر در سال ۱۴۰۱ خواهان بازداشت او شد، اما این درخواست به نتیجه نرسید.

گروگان‌‌گیری در برابر میلیاردها دلار

اظهارات علنی رضایی در مقاطع مختلف در داخل ایران جنجال آفریده است.

او در سال ۱۳۹۴ گفت اگر آمریکا به ایران حمله کند، نیروهای جمهوری اسلامی می‌توانند در هفته نخست دست‌کم هزار آمریکایی را اسیر کنند و برای آزادی هر یک از آنها میلیاردها دلار مطالبه کنند.

به پیشنهاد رضایی، درآمد حاصل از این اقدام می‌توانست مشکلات اقتصادی ایران را حل کند.

چنین اظهاراتی، در کنار شکست‌های انتخاباتی و حضور مکرر او در تلویزیون، چهره عمومی دیگری از رضایی ساخت که فاصله زیادی با تصویر فرمانده جوان سال‌های جنگ داشت.

رضایی برای شماری از کاربران شبکه‌های اجتماعی فارسی‌زبان به شخصیتی ثابت در شوخی‌های سیاسی تبدیل شد.

پس از آنکه مجتبی خامنه‌ای در پی جنگ اخیر او را به سمت مشاور نظامی منصوب کرد، این واکنش دوباره پدیدار شد.

کاربران از بازگشتش به قدرت تا نحوه قرار گرفتن سگک کمربند او را دست‌مایه طنز قرار دادند؛ سگکی که خود سال‌هاست به یک شوخی اینترنتی تبدیل شده است.

انتصابی که انتقاد و تمسخر را زنده کرد

بازگشت رضایی به مقامی عالی در ساختار امنیتی جمهوری اسلامی، موجی از انتقاد و طنز را در شبکه اجتماعی ایکس به راه انداخت.

کاربران ایرانی بار دیگر کارنامه او در جنگ، نامزدی‌های مکرر در انتخابات ریاست‌جمهوری و اظهارات جنجالی‌اش را یادآوری کردند.

یکی از کاربران نوشت: «آیا کارنامه نظامی محسن رضایی، به‌ویژه در جنگ با عراق، واقعا قابل دفاع است؟ این میل خارق‌العاده \[به قدرت\] از کجا می‌آید؟ از عملیات فریب خواندن شکست کربلای ۴ یا از ایده گروگان‌گیری برای پول‌ درآوردن؟»

کاربر دیگری نیز به تلفات عملیات کربلای ۴ اشاره کرد و نوشت: «می‌دانید شمار زیادی از جوانان در عملیات کربلای ۴ هرگز صبح روز بعد را ندیدند؟ بله، حدس بزنید فرمانده چه کسی بود. درست است، محسن رضایی.»

برخی کاربران انتصاب او را در چارچوب کشمکش‌های قدرت در جمهوری اسلامی تفسیر کردند.

یکی از آنها چنین استدلال کرد که سپاه پاسداران در جریان جنگ نفوذ بیشتری پیدا کرد و قدرت روحانیت کاهش یافت. این کاربر رضایی را که سال‌ها دور از فرماندهی عملیاتی بوده، ابزاری احتمالی برای بازگرداندن بخشی از آن نفوذ توصیف کرد.

برخی نوشته‌ها نیز تغییرات تازه را به گزارش‌های مربوط به تنش با مسعود پزشکیان مرتبط کردند.

یکی از کاربران پرسید آیا انتصاب رضایی گزارش‌های پیشین درباره احتمال استعفای رییس دولت جمهوری اسلامی را معتبرتر می‌کند؟

گمانه‌زنی درباره موقعیت پزشکیان پیش از انتصاب رضایی آغاز شده بود.

محمدباقر خرازی، دبیرکل حزب‌الله ایران، پیش‌تر در سخنانی که به‌طور گسترده در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد، از تغییر دبیر شورای عالی امنیت ملی خبر داده و آن را بخشی از تلاش برای محدود کردن پزشکیان دانسته بود.

به گفته خرازی، پزشکیان ۲۸ بار استعفا داده یا تهدید به استعفا کرده و مجتبی خامنه‌ای هشدار داده استعفای بعدی او پذیرفته خواهد شد.

دبیرکل حزب‌الله ایران اعلام کرده بود رضایی قرار است جایگزین ذوالقدر شود.

پس از کناره‌گیری ذوالقدر و انتصاب رضایی، این پیش‌بینی بار دیگر مورد توجه قرار گرفت.

پزشکیان و دفتر مجتبی خامنه‌ای گزارش‌ها درباره پیشنهاد یا تهدید مکرر رییس دولت به استعفا را تکذیب کرده‌اند.

بازمانده‌ای که بازمی‌گردد

ارتقای تازه رضایی در شرایطی بسیار متفاوت از دورانی رخ داده که او نخستین بار قدرت گرفت.

شورای عالی امنیت ملی پس از کشته شدن علی لاریجانی در اسفند ۱۴۰۴ و دوره کوتاه دبیری ذوالقدر، تغییرات سریعی را در راهبری خود تجربه کرده است.

رضایی اکنون در شرایطی هدایت این شورا را بر عهده می‌گیرد که ایران با پیامدهای جنگ و مذاکرات مربوط به تنگه هرمز روبه‌روست؛ موضوعی که او درباره آن موضعی سازش‌ناپذیر اتخاذ کرده است.

رضایی تیرماه اعلام کرد کنترل تنگه هرمز «از ده‌ها بمب اتمی مهم‌تر است».

او به‌تازگی نیز گفت جمهوری اسلامی اجازه نخواهد داد کشتی‌ها از مسیری جز مسیر تعیین‌شده از سوی تهران عبور کنند.

این انتصاب بار دیگر چهره‌ای آشنا را به مرکز حکومتی بازمی‌گرداند که خود در ساختنش نقش داشته است؛ فرماندهی که دوران کاری‌اش از شکست‌های نظامی، ناکامی‌های انتخاباتی، اتهام‌های بین‌المللی و چند دهه تغییر سیاسی گذر کرده و اکنون بار دیگر بر یکی از مهم‌ترین کرسی‌های سیاست‌گذاری امنیتی جمهوری اسلامی تکیه زده است.