بازگشت محسن نامجو به ایران پس از دو دهه زیست در تبعید، با وجود سابقه‌ محکومیت غیابی پنج‌ساله به اتهام توهین به مقدسات، فقط یک خبر ساده هنری و فرهنگی نیست، بلکه نشانه‌ای عریان از گسست عمیق اخلاقی میان «نخبگان فرهنگی» و «بدنه داغدار جامعه زیر سرکوب» است.

توجیهاتی از نوع «دلتنگی برای وطن»، «خستگی از غربت»، «دشوار بودن زندگی در تبعید» یا «زندگی در کنار خانواده»، اگرچه در سطح فردی قابل فهم به نظر می‌رسند، اما طرح آن‌ها به‌عنوان دلیل بازگشت در عرصه عمومی پس از سرکوب‌های خونین چندسال اخیر از جمله خیزش زن، زندگی، آزادی و انقلاب ملی ایرانیان، چیزی جز شانه خالی کردن از مسئولیت تاریخی هنرمند-روشن‌فکر نیست.

تقلیل دادن تصمیمی با ابعاد سنگین نمادین به یک «انتخاب شخصی» یا پنهان‌شدن پشت تئوری «حق قانونی بازگشت»، نوعی مغالطه برای تطهیر رفتاری است که کارکرد بیرونی آن، مستقیما در خدمت پروپاگاندای حاکمیت برای القای ثبات و بازسازی مشروعیت قرار می‌گیرد.

بازگشت به ایران یا جمهوری اسلامی؟

در حقوق بین‌الملل، حق بازگشت به وطن بر اساس ماده ۱۲ میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی، حقی عام برای هر شهروند است. اما مساله اصلی، نفی حق بازگشت نیست؛ بلکه سنجش عیار اخلاقی اعمال یک حق در بستری از سرکوب است.

- محسن نامجو از بازگشت به ایران و لغو کنسرت‌هایش خبر داد

بین «داشتن یک حق» و «اخلاقی بودن اعمال آن در یک زمان خاص» فاصله‌ای پرنشدنی وجود دارد.

وقتی حکومتی ده‌ها هزار معترض را به خاک و خون کشیده، زندانیان را هر روز با اذان صبح اعدام می‌کند، حکم‌های سنگین زندان و تبعید صادر می‌کند، هزاران نفر را به اتهامات واهی ممنوع‌الکار کرده و حتی در حوزه موسیقی، نیمی از جامعه را از حضور از صحنه‌ها منع کرده، بازگشت یک چهره سرشناس عمومی نه یک «پیروزی حقوقی»، بلکه نوعی همزیستی با ظالم است.

سیستم‌های اقتدارگرا مثل جمهوری اسلامی نیاز به امضای توبه‌نامه یا تعهدنامه‌های علنی از سوی هنرمندان ندارند. همین که یک مخالف سرسخت دیروز که آرزوی «خفه‌کردن» علی خامنه‌ای را داشته یا «فقیه خوشگله» را سروده و خوانده، امروز بی‌صدا تحت سایه همان حکومت در خیابان‌های شهر قدم بزند، بزرگ‌ترین ابزار پروپاگاندا برای رژیم است تا به جهان و جامعه ثابت کند که «سرکوب‌ها اساسا موضوعیت ندارند و زندگی به‌صورت عادی در جریان است.»

خیانت به قربانی‌ها

هانا آرنت، روزنامه‌نگار و فیلسوف آلمانی، در کتاب«آیشمن در اورشلیم»، پدیده‌ای را تحلیل می‌کند که ریشه گره‌های بزرگ اخلاقی در تاریخ است: عدم تفکر.

از نظر آرنت، این پدیده به معنای ناتوانی کشنده فرد در سنجش افعال خود از منظر اخلاقی و نادیده گرفتن موقعیت دیگران، به‌ویژه قربانیان است.

وقتی هنرمندی با سابقه خواندن تندترین قطعات علیه ایدئولوژی حاکم، درست روی تل خاکستر سرکوب قدم می‌گذارد و زیست روزمره خود را از سر می‌گیرد، مصداق بارز این عدم تفکر آرنتی است. او با این‌کار، ابعاد سهمگین فاجعه و خون‌های ریخته‌شده را تا حد یک «سوءتفاهم گذرای سیاسی» تقلیل می‌دهد.

- محسن نامجو در مراجعه است

آرنت در«ریشه‌های توتالیتاریسم» هشدار می‌دهد که قدرت‌های سرکوبگر شدیدا به این سناریوهای «عادی‌سازی»نیاز دارند. بازگشت یک هنرمند معترض، خنجری به حافظه جمعی جامعه است، زیرا این تصور کاذب را تزریق می‌کند که می‌توان جنایت را فراموش کرد و با عاملان سرکوب در یک جغرافیا به همزیستی رسید.

اهلی‌سازی مخالف

چسواف میوُش، شاعر و متفکر لهستانی-لیتوانیایی، در اثر درخشان خود«عقل گرفتار»، به تشریح چگونگی تسلیم تدریجی و اهلی‌سازی روشنفکران در نظام‌های تمامیت‌خواه می‌پردازد.

میوُش نشان می‌دهد که فاجعه الزاما با «چاپلوسی مستقیم از قدرت» آغاز نمی‌شود؛ بلکه با سکوت، انفعال و پذیرش ضوابط زیست، تحت سایه حاکمیت رسمیت می‌یابد.

جمهوری اسلامی نیاز ندارد محسن نامجو برایش سرود حماسی حکومتی بخواند. همین که او با لغو تورهای خارج از کشور و پذیرش مرجعیت سیستم، کنج عزلت در داخل را بپذیرد، پروژه اهلی‌سازی کاملا محقق شده است.

کارکرد این حضور خنثی، شکستن قبح سازش با قدرت است. این اقدام به بدنه جامعه و مبارزان هزینه‌داده این پیام مایوس‌کننده را ارسال می‌کند که «مقاومت بی‌فایده است و در نهایت همه برای آرامش فردی به آغوش سیستم بازمی‌گردند».

مسئولیت اخلاقی آقای خواننده

از منظر پی‌یرر بوردیو، جامعه‌شناس و مردم‌شناس فرانسوی، اعتبار، شهرت و سرمایه نمادین یک هنرمند معترض، ملکی شخصی نیست که او بتواند هر زمان خواست آن را خرج رفاه یا آرامش فردی‌اش کند. این سرمایه نمادین حاصل رنج، اعتماد و هزینه‌ای است که یک جامعه تحت سرکوب برای پرچم‌دار کردن آن هنرمند پرداخت کرده است. خرج کردن این اعتبار جمعی برای حل معضلات شخصی (مانند خستگی از غربت)، مصداق بارز خودخواهی اخلاقی و حراج سرمایه عمومی است.

ماکس وبر، جامعه‌شناس آلمانی، در سخنرانی تاریخی خود میان «اخلاق عقیده» و «اخلاق مسئولیت» تمایزی قاطع قائل می‌شود. وبر تاکید می‌کند که چهره‌های عمومی در قبال پیامدهای پیش‌بینی‌پذیر کردار خود مسئول هستند.

هیچ هنرمند سرشناسی نمی‌تواند ادعا کند «من فقط یک فرد عادی هستم و بازگشتم پیامد سیاسی ندارد». پیامد عینی این بازگشت، سلب اعتبار از جریان دادخواهی، ارائه هدیه‌ای تبلیغاتی به ساختار سرکوب و عادی‌سازی جنایت است.

هزینه سنگین یک خودخواهی

بازگشت محسن نامجو را نباید و نمی‌توان در پوشش «حق بازگشت» یا «مساله‌ای شخصی» تطهیر کرد. این اقدام، فارغ از انگیزه‌های فردی، در میدان واقعی قدرت دارای کارکردی مشخص است: تسهیل پروژه‌ی عادی‌سازی شر برای حکومتی که شدیدا به نمایش ثبات و سرپوش گذاشتن بر جنایاتش نیاز دارد.

شاید یک فرد عادی حق داشته باشد به کشور بازگردد، اما هنرمندی که روزی مدعی صراحت و اعتراض بود، نمی‌تواند هم از مزایای «سرمایه نمادین معترض‌بودن» بهره‌مند شود و هم هنگام فشار، از مسئولیت اخلاقی آن شانه خالی کند.

در این معامله ناپایدار، فقط اعتبار آن هنرمند زیر سوال نمی‌رود، بلکه حافظه تاریخی، حق دادخواهی قربانیان و جامعه‌ای که هنوز داغدار سرکوب است، قربانی می‌شوند.