تازه‌ترین برآوردهای مبتنی بر داده‌های ردیابی نفتکش‌ها نشان می‌دهد که دست‌کم ۲۹ نفتکش حامل حدود ۳۶ میلیون و ۱۱۰ هزار بشکه نفت ایران، در انتظار عبور، انتقال یا یافتن خریدار در آب‌های منطقه متوقف مانده‌اند.

هم‌زمان، میزان بارگیری نفت از پایانه‌های ایران در ماه اوت به حدود ۲۲۰ تا ۲۵۵ هزار بشکه در روز کاهش یافته است؛ رقمی که در مقایسه با سطح معمول صادرات نفت جمهوری اسلامی، از شدت اختلال در زنجیره صادرات حکایت دارد.

البته آمار تجارت نفت ایران به‌دلیل خاموش‌کردن سامانه‌های شناسایی، تغییر مکرر پرچم و نام نفتکش‌ها، انتقال کشتی‌به‌کشتی و دست‌کاری اسناد محموله، همواره با میزانی از عدم قطعیت همراه است.

بااین‌حال، مجموعه داده‌های موجود یک واقعیت روشن را نشان می‌دهد: بخشی از نفتی که در آمارهای صادراتی جمهوری اسلامی ثبت شده، هنوز به پالایشگاه نرسیده، پول آن وصول نشده و عملا به ذخیره شناور و پرهزینه تبدیل شده است.

- محاصره دریایی آمریکا چگونه صادرات نفت و درآمد ارزی جمهوری اسلامی را محدود کرده است؟

نفتکش بارگیری‌شده، درآمد ارزی نیست

در آمار رسمی یا تبلیغات حکومتی، خروج یک نفتکش از پایانه ممکن است به‌عنوان صادرات نفت ثبت شود؛ اما از نظر اقتصادی، بارگیری با فروش نهایی و دریافت پول یکسان نیست. تا زمانی که محموله به خریدار تحویل داده نشود، کیفیت و مقدار آن تایید نگردد و وجه معامله نیز در دسترس فروشنده قرار نگیرد، نفت بارگیری‌شده را نمی‌توان درآمد تحقق‌یافته دانست.

در شرایط کنونی، برخی نفتکش‌ها پس از بارگیری قادر به عبور عادی از تنگه هرمز یا ادامه مسیر به‌سوی شرق نیستند. گروه دیگری نیز باید برای مدتی طولانی در دریا منتظر بمانند تا نفتکش واسطه، محل مناسب برای انتقال کشتی‌به‌کشتی و ترتیبات تازه‌ای برای پنهان‌کردن منشاء محموله فراهم شود.

مسیر پرهزینه نفت ایران تا چین را می‌توان به‌صورت زیر خلاصه کرد:

اگر هر یک از این مراحل متوقف شود، نفتکش حامل محموله به یک مخزن شناور تبدیل خواهد شد؛ مخزنی که برخلاف انبار زمینی، هر روز هزینه عملیاتی، انسانی، فنی و امنیتی تولید می‌کند.

هزینه‌هایی که در این مسیر ایجاد می‌شود

توقف نفت روی آب رایگان نیست. از لحظه‌ای که نفتکش بارگیری می‌شود اما نمی‌تواند محموله خود را تحویل دهد، مجموعه‌ای از هزینه‌های مستقیم و پنهان آغاز می‌شود:

- کرایه نفتکش یا هزینه فرصت استفاده از آن؛
- حقوق، اقامت و دیگر هزینه‌های پرسنلی خدمه‌ای که هفته‌ها یا ماه‌ها روی آب باقی می‌مانند؛
- تامین غذا، آب، دارو و نیازهای روزمره خدمه؛
- مصرف سوخت موتورهای کمکی، ژنراتورها و تجهیزات ایمنی نفتکش؛
- تعمیر و نگهداری بدنه، موتورخانه، پمپ‌ها و سامانه‌های نگهداری و انتقال بار؛
- بیمه دریایی و پوشش اضافی خطر جنگ، حمله، توقیف یا سانحه؛
- تغییر یا جایگزینی خدمه و ارائه خدمات پزشکی و اضطراری؛
- هزینه لنگرگاه، خدمات بندری، یدک‌کش و پشتیبانی دریایی؛
- هزینه انتقال کشتی‌به‌کشتی، تجهیزات لازم، نیروی عملیاتی و تدابیر ایمنی؛
- هزینه نفتکش واسطه و استفاده از ناوگان موسوم به شبکه سایه؛
- هزینه واسطه‌های تجاری، شرکت‌های پوششی و تغییر اسناد مربوط به منشاء محموله؛
- هزینه نمونه‌برداری، آزمایش، اندازه‌گیری و اختلاط نفت پس از انتقال؛
- تخفیف اضافی برای جبران خطر تحریم و ریسک خریدار؛
- خواب سرمایه و محروم‌شدن حکومت از دسترسی فوری به درآمد ارزی؛
- خطر آلودگی محموله، نشت نفت، برخورد نفتکش‌ها یا ایجاد خسارت زیست‌محیطی؛
- و هزینه نفتکش خالی که پس از تخلیه محموله نمی‌تواند به‌سرعت به پایانه‌های ایران بازگردد.

- رویترز: محاصره دریایی آمریکا صادرات نفت ایران را تقریبا متوقف کرده است

نفتکش‌های خالی؛ بخش فراموش‌شده بحران

مشکل تنها نفتکش‌های پر نیست. پس از آنکه نفت ایران از طریق انتقال کشتی‌به‌کشتی تخلیه یا به نفتکش دیگری منتقل شد، کشتی خالی باید برای بارگیری مجدد به ایران بازگردد. اما اگر مسیر بازگشت ناامن، مسدود یا از نظر بیمه‌ای پرخطر باشد، نفتکش ممکن است در آب‌های آسیایی یا اطراف سریلانکا متوقف بماند.

در نتیجه، پایانه‌های ایران نه‌تنها با مشکل خروج نفتکش‌های حامل نفت روبه‌رو می‌شوند، بلکه با کمبود نفتکش خالی برای بارگیری محموله‌های تازه نیز مواجه خواهند شد. این وضعیت می‌تواند توضیح دهد که چرا حتی در صورت ادامه تولید نفت، میزان بارگیری از بنادر ایران به‌شدت کاهش می‌یابد.

هنگامی که مخازن ساحلی پر شوند و نفتکش کافی برای انتقال نفت وجود نداشته باشد، حکومت ناچار خواهد شد تولید برخی میدان‌ها را کاهش دهد. کاهش اجباری تولید نیز صرفا به معنای فروش کمتر نیست؛ زیرا توقف یا کاهش غیراصولی تولید در بعضی میدان‌های قدیمی ایران می‌تواند به مخزن آسیب بزند، فشار آن را کاهش دهد و بازگرداندن تولید به سطح قبلی را پرهزینه و زمان‌بر کند.

بنابراین، محاصره یا محدودیت فیزیکی صادرات، تنها درآمد جاری را کاهش نمی‌دهد؛ بلکه ممکن است به ظرفیت تولید آینده صنعت نفت ایران نیز آسیب وارد کند.

فاصله میان صادرات روی کاغذ و درآمد واقعی

حتی اگر تمام نفت متوقف‌شده سرانجام به فروش برسد، مبلغ اسمی محموله با درآمد واقعی و قابل‌استفاده جمهوری اسلامی برابر نخواهد بود. از ارزش نفت باید هزینه حمل، توقف، بیمه، واسطه‌ها، عملیات انتقال کشتی‌به‌کشتی، تغییر اسناد، تخفیف فروش و هزینه تبدیل یا جابه‌جایی پول را کم کرد.

- رویترز: جنگ ایران سرمایه‌های خلیج فارس را سمت بنادر و خطوط لوله برده است

از سوی دیگر، ممکن است پول حاصل از فروش نیز مستقیما در اختیار حکومت قرار نگیرد و در حساب‌های محدود، شبکه‌های واسطه‌ای یا سازوکارهای تهاتری باقی بماند. بنابراین، وجود میلیون‌ها بشکه نفت روی آب الزاما به معنای برخورداری جمهوری اسلامی از یک ثروت آماده وصول نیست.

این نفت تا زمانی که فروخته، تحویل و پول آن قابل‌استفاده نشده باشد، نه‌تنها ارز وارد اقتصاد ایران نمی‌کند، بلکه برای نگهداری و جابه‌جایی خود ارز مصرف می‌کند.

هرچه زمان توقف محموله طولانی‌تر شود، قدرت چانه‌زنی فروشنده ایرانی نیز کاهش می‌یابد. خریدار می‌داند که فروشنده با هزینه‌های روزافزون، محدودیت بازار و نیاز فوری به ارز روبه‌رو است؛ بنابراین می‌تواند برای دریافت تخفیف بیشتر، پذیرش شرایط پرداخت طولانی‌تر یا انتقال بخش بزرگ‌تری از هزینه و ریسک به طرف ایرانی فشار وارد کند.

در چنین شرایطی، نفت ایران پیش از رسیدن به بازار، بخشی از ارزش اقتصادی خود را از دست می‌دهد.

نتیجه‌گیری

نفت روی آب را نباید ذخیره‌ای امن یا نشانه موفقیت صادرات دانست. نفتکش بارگیری‌شده‌ای که نمی‌تواند محموله خود را تحویل دهد، به‌جای تولید درآمد، به یک انبار شناور پرهزینه تبدیل می‌شود. خدمه، سوخت، بیمه، نگهداری، انتقال کشتی‌به‌کشتی، شبکه واسطه‌ها و تخفیف اجباری، هر روز بخشی از ارزش محموله را از بین می‌برند.

- تهدیدهای بی‌اثر تهران؛ همه کشورهای خلیج فارس به‌جز ایران صادرات نفت خود را افزایش داده‌اند

اگر نفتکش‌های خالی نیز نتوانند به ایران بازگردند، چرخه بارگیری محموله‌های تازه مختل می‌شود؛ مخازن ساحلی پر می‌شوند و در نهایت، کاهش اجباری تولید به میدان‌های نفتی تحمیل خواهد شد.

بنابراین، پیامد اصلی بحران کنونی فقط کاهش تعداد بشکه‌های صادرشده نیست. جمهوری اسلامی هم‌زمان با سه زیان روبه‌رو است: کاهش فروش، افزایش هزینه نگهداری و انتقال، و احتمال آسیب به ظرفیت تولید آینده.

نفتی که باید برای کشور ارز تولید کند، اکنون روی آب متوقف مانده و خود به عاملی برای مصرف منابع تبدیل شده است. هر روز تاخیر، ارزش واقعی این ثروت را کمتر و هزینه سیاست‌های جمهوری اسلامی را برای مردم ایران بیشتر می‌کند.