داعش نفت را برای تامین هزینه جنگ می‌فروخت؛ جمهوری اسلامی و نیروهای هم‌سو با آن از ناامنی مسیرهای انرژی به‌عنوان اهرم فشار بهره می‌گیرند.

در سال‌های اوج قدرت داعش، تصرف شهرها، میادین نفتی و پالایشگاه‌های کوچک عراق و سوریه، جهان را با نوع تازه‌ای از اقتصاد جنگ روبه‌رو کرد. داعش تنها یک گروه تروریستی نبود؛ بلکه می‌کوشید حکومتی سرزمینی بنا کند و برای اداره مناطق اشغالی، پرداخت حقوق نیروها، خرید سلاح و ادامه جنگ، به درآمد دائمی نیاز داشت. نفت، مالیات اجباری، اخاذی و غارت، اجزای اصلی این اقتصاد بودند.

امروز خاورمیانه با شکل متفاوت و از نظر اقتصادی گسترده‌تری از پیوند جنگ و انرژی روبه‌رو است.

جمهوری اسلامی و سپاه پاسداران برای اثرگذاری بر بازار انرژی جهان الزاما نیازی به تصرف میادین نفتی دیگر کشورها ندارند. موقعیت جغرافیایی ایران در کنار تنگه هرمز، توان موشکی و پهپادی سپاه، نیروی دریایی نامتقارن و شبکه گروه‌های مسلح هم‌سو، به تهران امکان داده است که خود مسیر انتقال انرژی را به میدان فشار تبدیل کند.

این وضعیت در متن جنگی شکل گرفته است که با حملات آمریکا و اسرائیل به جمهوری اسلامی آغاز شد و سپس با حملات متقابل، اعمال محدودیت‌های جمهوری اسلامی بر کشتیرانی در هرمز و محاصره دریایی آمریکا علیه کشتیرانی مرتبط با ایران گسترش یافت.

- تعویق نشست تنگه هرمز در عمان؛ بقایی عربستان سعودی را مقصر دانست

سپاه در جریان جنگ، بازگشایی تنگه هرمز را به پایان تهدیدها و مداخلات آمریکا مشروط کرده است. جمهوری اسلامی در ۱۴ سپتامبر فهرست ۷۷ کشتی متهم به نقض پروتکل‌های اعلام‌شده تهران را منتشر کرد و آن‌ها را به جریمه، توقیف یا مصادره تهدید کرد. داده‌های اولیه ردیابی کشتی‌ها نشان داد عبور شناورهای تجاری از هرمز در آخر هفته به کمتر از ۱۰ فروند در روز رسیده است.

تفاوت اصلی را می‌توان در یک جمله خلاصه کرد:

داعش نفت را عمدتا برای تامین مالی جنگ و اداره قلمرو خود می‌فروخت؛ جمهوری اسلامی و سپاه، افزون بر فروش نفت، در بحران کنونی از تهدید جریان انرژی برای کسب امتیاز سیاسی بهره می‌گیرند.

این تمایز مطلق نیست. وزارت خزانه‌داری آمریکا در مه ۲۰۲۶ شبکه‌هایی را تحریم کرد که به‌گفته این نهاد، فروش و انتقال نفت متعلق به سپاه را تسهیل می‌کردند. بنابراین، فروش نفت همچنان بخشی از سازوکار تامین مالی سپاه است.

این مقایسه به معنای نادیده گرفتن تفاوت‌های مذهبی، تاریخی و سازمانی داعش و سپاه نیست. همچنین نمی‌توان ادعا کرد که داعش هیچ‌گاه به زیرساخت‌های نفتی یا تجارت منطقه آسیب نزد. داعش میادین نفتی را تصرف کرد، تاسیسات در جریان جنگ تخریب شدند و نفت قاچاق به یکی از منابع اصلی درآمد آن تبدیل شد.

اما مدل نفتی داعش، با وجود همه خشونت‌هایش، همچنان به استخراج، انتقال و فروش نفت وابسته بود. بدون کامیون، واسطه، بازار و خریدار، نفت تحت کنترل داعش ارزشی نداشت.

سپاه، در کنار فروش نفت، از منطق دیگری نیز استفاده می‌کند: ایجاد ارزش سیاسی از طریق اختلال، ترس و عدم اطمینان.

- نشست عمان به تعویق افتاد؛ اختلال در مسیرهای نفتی نگرانی از کاهش عرضه جهانی را افزایش داد

دو پروژه فرامرزی با ساختارهای متفاوت

داعش آشکارا از برپایی خلافت سنی سخن می‌گفت و مرزهای ملی عراق و سوریه را فاقد مشروعیت می‌دانست. هدف آن جایگزین کردن دولت‌های موجود با یک حکومت دینی فرامرزی بود که مشروعیت خود را نه از رای مردم، بلکه از تفسیر انحصاری خود از دین می‌گرفت.

جمهوری اسلامی رسما از اصطلاح «خلافت شیعی» استفاده نمی‌کند. چارچوب سیاسی آن ولایت فقیه، صدور انقلاب اسلامی و تشکیل شبکه‌ای موسوم به «محور مقاومت» است. با این حال، این پروژه نیز از مرزهای ایران فراتر می‌رود و می‌کوشد از طریق نیروهای هم‌سو و ساختارهای مسلح موازی، بر تصمیم‌های سیاسی و امنیتی کشورهای منطقه اثر بگذارد.

بنابراین، توصیف سیاست سپاه صرفا به‌عنوان تلاش برای تاسیس «خلافت شیعی» ممکن است از نظر مذهبی و تاریخی دقیق نباشد؛ به‌ویژه آنکه همه متحدان جمهوری اسلامی شیعه نیستند. اما میان دو پروژه، شباهتی بنیادین وجود دارد: هر دو، یک نظم دینی فرامرزی را بالاتر از دولت ملی و اراده آزاد شهروندان قرار می‌دهند.

در این نگرش، فرد، جامعه یا حکومتی که با پروژه ایدئولوژیک همراه نباشد، صرفا یک رقیب سیاسی تلقی نمی‌شود؛ بلکه می‌تواند دشمن، خائن یا مانع تحقق اراده‌ای مقدس معرفی شود. هنگامی که سیاست به ماموریتی الهی تبدیل شود، سازش نشانه ضعف و مخالفت نوعی خیانت دانسته می‌شود.

داعش این دیدگاه را با خشونت آشکار، اشغال سرزمین و اعلام خلافت دنبال کرد. سپاه آن را از طریق دولت رسمی، نهادهای نظامی، گروه‌های هم‌سو و نفوذ تدریجی در ساختار کشورهای منطقه پیش برده است. تفاوت در نام، مذهب و ابزارها جدی است، اما برخی پیامدها برای جوامع منطقه مشابه بوده است: دولت ضعیف‌تر، سلاح خارج از کنترل دولت، جنگ نیابتی، آوارگی و تخریب اقتصادی.

داعش می‌خواست نقشه سیاسی منطقه را با خلافت خود جایگزین کند؛ سپاه می‌کوشد دولت‌های منطقه را در درون مرزهایشان به بخشی از عمق راهبردی جمهوری اسلامی تبدیل کند.

- پس از اصابت یک پرتابه به شناور ایرانی، ترامپ احتمال ماندن در ایران و کنترل نفت را مطرح کرد

از تصرف میدان نفتی تا تسلط بر ریسک

داعش برای کسب درآمد باید بر میدان نفتی، مسیر زمینی و شبکه فروش مسلط می‌شد. سپاه برای اثرگذاری بر اقتصاد جهانی حتی لازم نیست یک نفتکش را غرق کند یا تنگه‌ای را به‌طور کامل ببندد. کافی است احتمال حمله را معتبر سازد.

بازار نفت فقط به کمبود واقعی واکنش نشان نمی‌دهد؛ احتمال کمبود نیز قیمت‌ها را تغییر می‌دهد. تهدید علیه نفتکش‌ها، حق بیمه جنگی را افزایش می‌دهد. حمله پهپادی می‌تواند مالکان کشتی را به تغییر مسیر وادارد. افزایش خطر، کرایه نفتکش، هزینه سوخت دریایی، دستمزد خدمه و زمان تحویل محموله را بالا می‌برد.

این همان «صرف ریسک» یا قیمت ترس است که پیش از حذف واقعی نفت از بازار، به هر بشکه افزوده می‌شود.

تحولات اخیر این سازوکار را به‌روشنی نشان می‌دهد. حوثی‌های هم‌سو با جمهوری اسلامی به جزیره راهبردی پریم در دهانه باب‌المندب رسیده و کنترل آن را در دست گرفته‌اند و تهدید علیه کشتیرانی در دریای سرخ افزایش یافته است.

در رویدادی جداگانه، خط لوله شرق‌ـ‌غرب عربستان، که برای دور زدن تنگه هرمز و انتقال نفت به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ به کار می‌رفت، هدف حمله پهپادی قرار گرفت و فعالیت آن متوقف شد.

عربستان سعودی و عراق اعلام کردند پهپادها از خاک عراق برخاسته‌اند، اما هیچ گروهی بلافاصله مسئولیت حمله را بر عهده نگرفت. حضور گروه‌های مورد حمایت جمهوری اسلامی در عراق، به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که سپاه این عملیات را هدایت کرده است. همچنین باید میان هم‌سویی سیاسی و تسلیحاتی با فرماندهی مستقیم هر عملیات تفاوت گذاشت.

رویترز گزارش داده است که این خط لوله در ماه‌های اخیر روزانه حدود چهار تا پنج میلیون بشکه نفت جابه‌جا می‌کرد. مسیری که باید جایگزین هرمز می‌بود، اکنون خود به بخشی از میدان جنگ تبدیل شده است.

- نشست عمان به تعویق افتاد؛ اختلال در مسیرهای نفتی نگرانی از کاهش عرضه جهانی را افزایش داد

خط لوله‌ای که به جبهه ۱۲۰۰ کیلومتری تبدیل شد

خط لوله شرق‌ـ‌غرب عربستان، معروف به پترولاین، در اوایل دهه ۱۹۸۰ و در فضای ناامن جنگ ایران و عراق ساخته شد. منطق راهبردی آن ساده بود: اگر انتقال نفت از خلیج فارس و تنگه هرمز مختل شد، نفت شرق عربستان از طریق یک مسیر زمینی به ساحل دریای سرخ منتقل شود.

این خط لوله محصول نگرانی‌های امنیتی قرن بیستم بود، اما اکنون با ابزارهای جنگی قرن بیست‌ویکم روبه‌رو شده است.

یک خط لوله به طول حدود ۱۲۰۰ کیلومتر را نمی‌توان در تمام مسیر با سرباز یا سامانه پدافندی پوشش داد. مهاجم نیز نیازی به تخریب تمام خط ندارد. حمله موفق به یک ایستگاه پمپاژ، مرکز کنترل، تاسیسات برق یا یکی از شیرهای اصلی می‌تواند جریان نفت را در بخش بزرگی از شبکه مختل کند.

مدافع باید تمام مسیر ۱۲۰۰ کیلومتری خط، چندین ایستگاه و مجموعه‌ای از تاسیسات حساس را شبانه‌روز زیر نظر داشته باشد؛ اما مهاجم تنها باید یک نقطه آسیب‌پذیر و یک لحظه مناسب را پیدا کند. مدافع باید تقریبا همیشه موفق باشد، در حالی که برای مهاجم یک‌بار عبور از سامانه دفاعی می‌تواند کافی باشد.

این همان عدم تقارن اقتصادی جنگ مدرن است: حمله با چند پهپاد نسبتا کم‌هزینه می‌تواند زیرساختی چندین میلیارد دلاری و جریانی معادل چند درصد از عرضه جهانی نفت را در معرض اختلال قرار دهد.

البته درست نیست گفته شود که هیچ‌کس احتمال حمله به این خط لوله را پیش‌بینی نمی‌کرد؛ این تاسیسات پیش‌تر نیز در سال ۲۰۱۹ هدف حملات پهپادی قرار گرفته بود. آنچه دامنه تهدید را افزایش داده، ارزان‌تر، دقیق‌تر، تکرارپذیرتر و در دسترس‌تر شدن حملات دوربرد برای گروه‌های مسلح غیردولتی و نیروهای هم‌سو است.

خط لوله‌ای که برای دور زدن یک گلوگاه دریایی ساخته شده بود، در عصر پهپاد خود به یک جبهه ۱۲۰۰ کیلومتری تبدیل شده است.

- در پی حمله به خط لوله نفت عربستان سعودی، عراق سه گذرگاه‌ مرزی با ایران را بست

جنگ دو گلوگاه

اهمیت وضعیت کنونی در پیوند دو گلوگاه دریایی نهفته است: تنگه هرمز در شرق شبه‌جزیره عربستان و باب‌المندب در غرب آن.

هرمز مهم‌ترین مسیر صدور نفت خلیج فارس به بازارهای جهانی است. باب‌المندب نیز دریای سرخ را به خلیج عدن و اقیانوس هند متصل می‌کند. نفتکش‌های بارگیری‌شده در ینبع، در صورت ناامن شدن باب‌المندب، می‌توانند از کانال سوئز وارد مدیترانه شوند و سپس با دور زدن دماغه امید نیک راهی آسیا شوند.

بر اساس محاسبه رویترز، این تغییر مسیر می‌تواند حدود ۲۲ روز به سفر برخی نفتکش‌ها اضافه کند؛ آن هم در شرایطی که نرخ کرایه نفتکش‌ها به سطوح بی‌سابقه رسیده و سوخت دریایی نیز با کمبود روبه‌رو شده است.

در چنین شرایطی، کنترل کامل یک تنگه ضروری نیست. ترکیبی از حملات محدود، هشدارهای نظامی، تهدید موشکی و احتمال مین‌گذاری می‌تواند شرکت‌های کشتیرانی و بیمه را وادار کند که خطر را در قیمت‌های خود منظور کنند.

این همان نقطه‌ای است که نفوذ منطقه‌ای جمهوری اسلامی می‌تواند از یک مساله امنیتی خاورمیانه به تهدیدی برای اقتصاد جهانی تبدیل شود. سپاه و نیروهای هم‌سو با آن می‌توانند فشار را در یک نقطه جغرافیایی آغاز و آثار اقتصادی آن را هزاران کیلومتر دورتر منتقل کنند؛ از هزینه سوخت یک کامیون در اروپا تا قیمت مواد غذایی در کشورهای واردکننده انرژی.

بدون شواهد مستقل نمی‌توان هر اقدام حوثی‌ها یا گروه‌های مسلح عراقی را مستقیما به سپاه نسبت داد. با این حال، شبکه‌ای که جمهوری اسلامی طی چند دهه ساخته، یک واقعیت راهبردی ایجاد کرده است: تهران می‌تواند از عملکرد بازیگران هم‌سو در چند جغرافیای متفاوت بهره ببرد، نقاط بحران را پراکنده کند و هزینه مقابله را افزایش دهد.

- خط لوله نفت شرق-غرب در عربستان سعودی پس از چند حمله تعطیل و از مدار خارج شد

سود کوتاه‌مدت، زیان راهبردی

افزایش قیمت نفت ممکن است در نگاه نخست به سود کشوری صادرکننده مانند ایران به نظر برسد. اما قیمت بالاتر تنها زمانی مفید است که کشور بتواند نفت خود را در حجم کافی بفروشد و درآمد آن را دریافت کند.

کاهش صادرات، هدف قرار گرفتن یا توقیف نفتکش‌ها، محدودیت‌های بانکی و تخفیف‌های اجباری می‌تواند بخش بزرگی از منفعت افزایش قیمت را از بین ببرد. ممکن است بازار جهانی برای نفت پول بیشتری بپردازد، بدون آنکه جمهوری اسلامی درآمد بیشتری به دست آورد. محاصره دریایی آمریکا علیه کشتیرانی مرتبط با ایران نیز، بنا بر گزارش رویترز، صادرات نفت خام ایران را از اواسط ژوئیه متوقف کرده است.

از سوی دیگر، گسترش ناامنی به دارایی‌های خود ایران نیز آسیب می‌زند. نفتکش‌های آسیب‌دیده یا از دست‌رفته باید روزی جایگزین شوند؛ تاسیسات و بنادر آسیب‌دیده باید بازسازی شوند؛ و اعتماد شرکت‌های بیمه، بانک‌ها، سرمایه‌گذاران و خریداران باید با صرف هزینه فراوان بازگردانده شود.

مهم‌تر از همه، صورت‌حساب این سیاست در نهایت به مردم ایران منتقل می‌شود. کاهش درآمد ارزی، محدود شدن واردات، تورم، سقوط ارزش پول و افزایش قیمت سوخت و کالاهای اساسی، زندگی شهروندانی را تحت فشار قرار می‌دهد که هیچ نقشی در تصمیم‌های نظامی حکومت نداشته‌اند.

سپاه افزایش هزینه برای جهان را به‌عنوان اهرم فشار به کار می‌گیرد، اما اقتصاد و مردم ایران نیز از اصلی‌ترین و ماندگارترین قربانیان این راهبرد خواهند بود.

بهای نفت برنت در معاملات ۱۴ سپتامبر از ۱۰۸ دلار در هر بشکه عبور کرد. ادامه توقف خط لوله عربستان می‌تواند جریانی معادل حدود چهار درصد عرضه جهانی نفت را در معرض خطر قرار دهد.

رویترز به‌نقل از منابع صنعتی گزارش داد ذخایر موجود در ینبع تنها برای پنج تا هفت روز حفظ صادرات کفایت می‌کند. آسوشیتدپرس نیز به نقل از دو مقام منطقه‌ای نوشت تعمیر کامل خط لوله ممکن است سه تا پنج هفته طول بکشد، هرچند ریاض هنوز جدول زمانی رسمی منتشر نکرده است.

- حوثی‌ها کنترل بخش یمنی تنگه باب‌المندب را به دست گرفتند، فرمانده سنتکام به عربستان رفت

جنگ علیه آینده ایران

راهبرد گروگان گرفتن مسیرهای انرژی شاید در کوتاه‌مدت قدرت تخریبی جمهوری اسلامی را به جهان یادآوری کند، اما برای ایران قدرت پایدار ایجاد نمی‌کند.

قدرت واقعی یک کشور نفتی از تولید مطمئن، جذب سرمایه، دسترسی به فناوری، اعتبار قراردادها و حضور باثبات در بازار به دست می‌آید؛ نه از توانایی ترساندن نفتکش‌ها و افزایش هزینه بیمه.

هر حمله یا تهدید تازه، ایران را در ذهن بازار از یک تامین‌کننده بالقوه انرژی به منشاء خطر ژئوپلیتیک تبدیل می‌کند. تغییر این تصویر در صورت گذار از جمهوری اسلامی نیز آسان و کم‌هزینه نخواهد بود. هر دولت آینده ایران باید نه‌فقط تاسیسات و ناوگان آسیب‌دیده، بلکه اعتبار اقتصادی و تجاری کشور را نیز بازسازی کند.

داعش نفت را برای ساختن خلافتی به کار گرفت که سرانجام قلمرو خود را از دست داد. سپاه از جغرافیا، انرژی و فناوری جنگ مدرن برای حفظ حکومتی استفاده می‌کند که آینده اقتصادی کشور را به‌تدریج مصرف می‌کند.

در قرن بیست‌ویکم، قدرت تخریب دیگر الزاما با بزرگی ارتش تناسب ندارد. هنگامی که یک سلاح ارزان می‌تواند خط لوله‌ای چندین میلیارد دلاری را مختل کند، سپاه و نیروهای هم‌سو با آن نه‌تنها نفت، بلکه فاصله عظیم میان هزینه حمله و هزینه دفاع را نیز به سلاح تبدیل کرده‌اند.

خطر اصلی فقط نفتی نیست که امروز از بازار حذف می‌شود. خطر بزرگ‌تر هزینه‌ای است که به نام قدرت‌نمایی حکومت، بر اقتصاد جهان و آینده مردم ایران تحمیل می‌شود.