در شهریور ۱۴۰۱، مرگ مهسا امینی، دختر ۲۲ساله، در بازداشت «گشت ارشاد» حکومت ایران آتشی برافروخت که همچنان شعله‌ور است.

بازداشت او به‌دلیل «بدحجابی» جرقه جنبش تاریخی «زن، زندگی، آزادی» را زد؛ جنبشی که زنان و مردان را به خیابان‌ها کشاند تا خواستار پایان حجاب اجباری و آپارتاید جنسیتی شوند.

برای بسیاری در خارج از ایران، این رویداد خیزشی ناگهانی به نظر می‌رسید. اما در واقع، ادامه مبارزه‌ای بود که مدت‌ها پیش از سال ۱۴۰۱ و حتی مدت‌ها پیش از سال ۱۳۵۷ آغاز شده بود.

حرکت ایران به‌سوی برابری زنان با حمایت حکومت، در اوایل سده چهاردهم هجری شمسی و در دوران رضاشاه آغاز شد؛ پادشاهی که از ۱۳۰۴ تا ۱۳۲۰ حکومت کرد و باور داشت نوسازی کشور مستلزم مشارکت فعال زنان در زندگی عمومی است.

فرمان سال ۱۳۱۴ او برای کشف اجباری حجاب، اگرچه با زور و تحکم همراه بود، نقطه عطفی به شمار می‌رفت و نماد ورود زنان به عرصه اجتماعی پس از قرن‌ها خانه‌نشینی بود.

در دوران شاهان پهلوی، به‌ویژه محمدرضاشاه که از ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷ حکومت کرد، این تحول با هدایت حکومت به حوزه‌های آموزش، مشارکت سیاسی، قوانین خانواده و محیط کار گسترش یافت.

مدارس نوین دخترانه به‌شکلی چشمگیر گسترش یافتند و تا نیمه دوم دهه ۱۳۵۰، سهم زنان در میان دانشجویان دانشگاه‌ها رو به افزایش بود و آنان به رشته‌های تخصصی، از پزشکی تا مهندسی، راه می‌یافتند.

- قاصدک مهسا؛ گام‌به‌گام با «زن، زندگی‌، آزادی»

در سال ۱۳۴۱، زنان ایرانی حق رای و نامزدی در انتخابات را به دست آوردند. در فاصله یک دهه، زنان به کرسی‌های مجلس و مقام وزارت رسیدند و در جایگاه قاضی مشغول به کار شدند. قوانین حمایت خانواده، مصوب ۱۳۴۶ که در سال ۱۳۵۳ به‌طور چشمگیری گسترش یافت، چندهمسری را محدود کرد، حداقل سن ازدواج را افزایش داد و حقوق زنان را در زمینه طلاق و حضانت فرزندان به‌میزان قابل‌توجهی گسترش داد.

تا نیمه دوم دهه ۱۳۵۰، حضور زنان در جایگاه پزشک، وکیل، مدیر ارشد، خلبان و رهبر کسب‌وکارها روزبه‌روز پررنگ‌تر می‌شد.

این پیشرفت‌ها در مجموع جایگاه حقوقی و اجتماعی زنان ایرانی را دگرگون کرد و دستیابی به برابری بیشتر را در دسترس قرار داد.

این روند پیشرو در سال ۱۳۵۷ ناگهان متوقف شد. آیت‌الله \[روح‌الله\] خمینی، هرچند تصاحب قدرت را در لفافه وعده‌های رفاه و رهایی پوشاند، در عمل ضد‌انقلابی مبتنی بر حاکمیت دینی به ارمغان آورد.

قوانین حمایت خانواده برچیده شد، قضات زن از مسند قضاوت کنار گذاشته شدند، حداقل سن ازدواج دختران کاهش یافت و حجاب اجباری به‌تدریج تحمیل شد.

زنان ایرانی تقریبا بلافاصله دست به مقاومت زدند. در اسفند ۱۳۵۷، هزاران نفر در خیابان‌های تهران علیه حجاب اجباری راهپیمایی کردند. بااین‌حال، غرب که مشتاق بود وعده‌های دیپلماتیک و میانه‌روانه خمینی را باور کند، بر حذف سریع دستاوردهایی چشم بست که زنان به‌سختی به دست آورده بودند.

پیامدهای آن خیانت اولیه همچنان بر ایران اثر می‌گذارد، هرچند روش‌های جمهوری اسلامی به‌شدت تغییر کرده است. در سال‌های اخیر، شبکه‌های امنیتی حکومت با اقداماتی از جمله «طرح نور»، اعمال حجاب اجباری را تشدید کرده‌اند.

فناوری و محدودیت‌های تنبیهی بیش‌ازپیش به ابزارهای اعمال زور در خیابان افزوده شده‌اند. مقام‌ها علیه زنانی که از حجاب اجباری سرپیچی می‌کنند، از دوربین‌های نظارتی، جریمه‌های سنگین مالی و دیگر محدودیت‌ها استفاده کرده‌اند.

- زن زندگی آزادی؛ خیزشی که ایران را دگرگون کرد

بااین‌حال، این دستگاه رو به گسترش نتوانسته عزم مردم را در هم بشکند. نافرمانی مدنی پس از مرگ مهسا امینی به فراهم‌شدن زمینه اعتراض‌های بعدی کمک کرد؛ اعتراض‌هایی که بار دیگر جمهوری اسلامی را به لرزه درآورد.

من به‌عنوان مشاور مهاجرت در کانادا، با بسیاری از ایرانیانی گفت‌وگو می‌کنم که در پی ترک ایران‌اند. آنان بارها و بارها روایت یکسانی را با من در میان می‌گذارند: آینده‌ای می‌خواهند که دخترانشان بتوانند آزادانه تحصیل کنند، مسیر زندگی‌شان را خود برگزینند و بدون ترس زندگی کنند.

تاریخ مبارزه زنان ایران برای جهان خارج نیز درسی در بر دارد. در سال ۱۳۵۷، رهبران غربی انقلابی مبتنی بر حاکمیت دینی را به‌اشتباه جنبشی پنداشتند که آزادی سیاسی بیشتری به ارمغان خواهد آورد. امروز نیز اگر غرب «ثبات» کوتاه‌مدت یا توافق‌های محدود برای کاهش تنش‌های منطقه‌ای را بر حقوق بنیادین بشر مقدم بداند، با خطر تکرار اشتباهات خود روبه‌رو خواهد شد.

حمایت از زنان ایرانی صرفا اقدامی خیرخواهانه در عرصه بین‌المللی نیست؛ مساله‌ای راهبردی نیز هست. ایرانی سکولار و آزاد می‌تواند چشم‌انداز سیاسی و امنیتی خاورمیانه را از اساس دگرگون کند و نیروهایی را تضعیف کند که به جنگ‌های نیابتی دامن زده و مسیرهای حیاتی کشتیرانی را تهدید کرده‌اند.