فاکس‌ نیوز دیجیتال با بررسی یک سند ۴۴ صفحه‌ای از دولت روسیه که پیش‌تر منتشر نشده بود، خبر داد که مسکو برای گسترش همکاری با جمهوری اسلامی در حوزه‌های مالی، هسته‌ای، انرژی، هوانوردی و حمل‌ونقل تا پایان ۲۰۲۶ برنامه‌ریزی کرده است.

این رسانه یکشنبه ۲۹ شهریور در یک گزارش تفصیلی و اختصاصی نوشت این سند داخلی دولت روسیه با عنوان «برنامه همکاری میان فدراسیون روسیه و جمهوری اسلامی ایران برای سال‌های ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶» وظایف مشخصی به وزارتخانه‌ها، نهادهای دولتی و شرکت‌های روسی برای همکاری با جمهوری اسلامی می‌سپارد و برای اجرای پروژه‌ها ضرب‌الاجل‌هایی تا پایان سال ۲۰۲۶ تعیین می‌کند.

به نوشته فاکس نیوز از آنجا که این سند دوم سپتامبر ۲۰۲۴ (۱۲ شهریور ۱۴۰۳) تصویب و با برچسب «برای استفاده رسمی» به نهادهای روسی ابلاغ شده استنشان نمی‌دهد کدام‌یک از پروژه‌های پیش‌بینی‌شده پس از جنگ ایران همچنان ادامه دارند یا تحولات پس از آن چه تاثیری بر برنامه‌های مسکو گذاشته‌اند.

با این حال، فاکس‌نیوز گزارش داد بررسی سند و مقایسه آن با اطلاعاتی که بعدها علنی شده‌اند، نشان می‌دهد شماری از طرح‌های پیش‌بینی‌شده در سند پس از تصویب و ابلاغ آن، پیشرفت کرده یا وارد مرحله اجرا شده‌اند.

کتی کورکیا، پژوهشگر برنامه روسیه در بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها، این سند را برای فاکس‌نیوز بررسی کرده است. به گفته او، اهمیت سند نه در پروژه‌های منفرد، بلکه در چارچوب گسترده‌ای است که مسکو برای گسترش روابط خود با تهران طراحی کرده است.

به گفته او، سازوکارهای مالی، مسیرهای حمل‌ونقل، سرمایه‌گذاری در انرژی و همکاری هوانوردی در مجموع می‌توانند آسیب‌پذیری روابط اقتصادی دو کشور در برابر تحریم‌ها و فشار اقتصادی غرب را کاهش دهند.

واشینگتن‌پست ۱۵ اسفند ۱۴۰۴ به نقل از منابع آگاه گزارش داده بود که روسیه در حال ارائه کمک اطلاعاتی به جمهوری اسلامی برای هدف قرار دادن نیروهای آمریکایی در خاورمیانه است.

چند روز پس از انتشار این گزارش، ولودیمیر زلنسکی، رییس‌جمهوری اوکراین، در گفت‌وگو با سی‌ان‌ان اعلام کرد روسیه نسخه ارتقا یافته‌ای از پهپادهای شاهد را در اختیار جمهوری اسلامی قرار داده است تا برای حمله به پایگاه‌های آمریکا در خلیج فارس از آن استفاده کند.

- ترامپ قانون تحریم روسیه و تمدید پنج‌ساله تحریم‌های حکومت ایران را امضا کرد

مقام‌های جمهوری اسلامی در زمستان ۱۴۰۳ از وجود سندی با عنوان «معاهده راهبردی ایران و روسیه» خبر دادند. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، ۱۷ دی ۱۴۰۳ از امضای یک قرارداد استراتژیک ۲۰ساله با روسیه خبر داد و گفت: «موافقت‌نامه جامع ایران و روسیه، به‌روز‌رسانی و تکمیل کننده سند قبلی است. این سند از اوایل تابستان به تایید دو کشور رسیده بود ولی دنبال زمانی برای امضای آن بودیم.»

منظور او از سند قبلی قرارداد ۲۰ساله‌ای بود که در زمان ریاست‌جمهوری محمد خاتمی میان دو کشور منعقد شد. این قرارداد سال ۱۴۰۰ پایان یافت اما به‌طور خودکار برای پنج سال تمدید شد.

۱۱ روز پس از این اظهارات بقایی، خبرگزاری رسمی دولت جمهوری اسلامی، خبر داد که مسعود پزشکیان، رییس دولت در جریان سفر به روسیه «معاهده مشارکت جامع راهبردی میان جمهوری اسلامی و فدراسیون روسیه» را امضا کرد.

با توجه به زمان تدوین و گستره موضوعات دو سند، به نظر می‌رسد برنامه‌ای که فاکس‌نیوز به آن دست یافته با این معاهده راهبردی مرتبط باشد، هرچند مشخص نیست این سند ۴۴ صفحه‌ای بخشی از روند اجرای همان معاهده بوده یا سندی مستقل اما مرتبط با آن است.

ایجاد کانال‌های مالی مستقل

به نوشته فاکس نیوز، یکی از مفصل‌ترین بخش‌های این سند برنامه به ایجاد سازوکارهای مالی مستقل میان روسیه و جمهوری اسلامی اختصاص دارد.

بر اساس سند، مسکو قصد داشت سهم مبادلات تجاری دوجانبه با ارزهای ملی را از ۶۸ درصد در سال ۲۰۲۴ به ۷۱ درصد در سال ۲۰۲۶ افزایش دهد و استفاده از حساب‌های کارگزاری بانکی به ارزهای ملی را نیز گسترش دهد.

- آمریکا یک بانک روس را به دلیل همکاری با جمهوری اسلامی تحریم کرد

این برنامه همچنین بانک مرکزی روسیه و بانک مرکزی جمهوری اسلامی را موظف می‌کرد امکان استفاده از ارزهای دیجیتال بانک‌های مرکزی برای تسویه‌حساب‌های فرامرزی را توسعه دهند.

در بخش دیگری از سند بر استفاده از «سامانه‌های مستقل انتقال پیام‌های مالی» و اتصال موسسات مالی دو کشور به کانال‌های مستقل تبادل اطلاعات مالی تاکید شده است.

در متن سند مشخص نشده منظور کدام سامانه است و همچنین به‌صراحت گفته نشده که هدف، دور زدن شبکه سوئیفت یا کنترل‌های مالی آمریکا است.

خود سند نیز از اصطلاح «دور زدن تحریم‌ها» استفاده نمی‌کند و به جای آن از افزایش استفاده از ارزهای ملی، کانال‌های مالی مستقل و مقابله با آنچه مسکو «اقدامات محدودکننده یک‌جانبه» می‌نامد، سخن می‌گوید.

با این حال، یک منبع اطلاعاتی اروپایی به فاکس‌نیوز گفت این برنامه بر حوزه‌هایی از جمله برنامه هسته‌ای، تجارت انرژی و تراکنش‌های مالی متمرکز است که به گفته او برای دور زدن تحریم‌های آمریکا طراحی شده‌اند.

یک مقام آمریکایی نیز که نامش در گزارش ذکر نشده، گفت تلاش تهران و مسکو برای ایجاد کانال‌های مالی جایگزین با توجه به انزوای دو کشور از نظام مالی بین‌المللی در نتیجه تحریم‌ها، «تعجب‌آور نیست».

سند از روسیه و جمهوری اسلامی می‌خواهد در بریکس و دیگر نهادهای بین‌المللی علیه «محدودیت‌های تجاری یک‌جانبه» هماهنگ شوند و راه‌های مقابله با آثار «اقدامات محدودکننده یک‌جانبه» بر بازارهای جهانی را بررسی کنند.

- واشینگتن‌پست: حکومت ایران تا زمانی که توان سرکوب مردم را داشته باشد، عقب‌نشینی نمی‌کند

وزارت خزانه‌داری آمریکا ۲۳ شهریور بانک روسی وی‌تی‌بی را به دلیل همکاری مالی با جمهوری اسلامی و مشارکت در دور زدن تحریم‌های ایران تحریم کرد.

اطلاعیه دفتر کنترل دارایی‌های وزارت خزانه‌داری ایالات متحده، اوفَک، بخشی از داده‌های گزارش فاکس‌نیوز را تایید می‌کند. در بخشی از این اطلاعیه آمده بود بانک وی‌تی‌بی برای جابه‌جایی میلیاردها دلار از دارایی‌های مسدودشده ایران اقدام کرده و با استفاده از حساب‌های کارگزاری به ریال و روبل، سازوکاری برای تسویه مبادلات با ارزهای ملی ایجاد کرده است.

نقش روس‌اتم در نیروگاه بوشهر

بخش دیگری از سند به همکاری هسته‌ای غیرنظامی اختصاص دارد و برای شرکت دولتی روس‌اتم نقشی ادامه‌دار در نیروگاه هسته‌ای بوشهر در نظر گرفته است.

بر اساس سند، شرکت دولتی روس‌اتم مسئول ادامه تامین سوخت و خدمات تعمیر و نگهداری واحد یک نیروگاه بوشهر است. این شرکت همچنین در ساخت واحدهای دو و سه نیروگاه نقش دارد.

فاکس‌نیوز تاکید کرد پروژه واحدهای دو و سه بوشهر پیش از تدوین این سند آغاز شده بود، اما گنجاندن آن در برنامه سال‌های ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶ نشان می‌دهد مسکو قصد داشته این همکاری را در چارچوب روابط گسترده‌تر دو کشور ادامه دهد.

روس‌اتم دوم سپتامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد متخصصان روس در حال بازگشت به بوشهر هستند و سوخت هسته‌ای مورد نیاز نیروگاه نیز به ایران تحویل داده شده است.

نفت و گاز؛ بخشی از تامین مالی «محرمانه»

سند روسی همچنین چند میدان نفت و گاز ایران را مشخص کرده است که مسکو در پی مشارکت در توسعه آن‌ها بوده است.

میدان‌های شادگان، کیش و پارس شمالی در این برنامه نام برده شده‌اند و مسئولیت پیشبرد پروژه‌ها به وزارت انرژی روسیه و «شرکت‌های روسی علاقه‌مند» سپرده شده است.

نام شرکت‌ها در سند نیامده و در بخش مربوط به تامین مالی چند پروژه، عبارت «محرمانه» درج شده است.

فاکس‌نیوز نوشت شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد دست‌کم بخشی از این برنامه‌ها پیشرفت کرده‌اند. بر اساس گزارشی که این رسانه به آن استناد کرده، شرکت دولتی روسی ووستوک در سال ۲۰۲۶ در حال توسعه میدان نفتی شادگان بوده است.

- دریای خزر، مسیر پنهان تجارت و همکاری نظامی تهران و مسکو در سایه جنگ

طرح تولید قطعات هواپیماهای روسی در ایران

یکی از بخش‌های مهم سند به صنعت هوانوردی مربوط است.

بر اساس این برنامه، روسیه قصد داشت امکان تولید یا تعمیر برخی قطعات هواپیماهای روسی در ایران را بررسی کند.

مقام‌های روس باید شرکت‌های ایرانی دارای توان فنی را شناسایی و مراکز منتخب را برای دریافت تاییدیه از نهاد ناظر هوانوردی روسیه معرفی می‌کردند.

در سند، ۳۱ مارس ۲۰۲۶ (۱۱ فروردین ۱۴۰۵) به عنوان موعد توافق درباره تولید بومی قطعات و پایان سال ۲۰۲۶ به عنوان زمان آغاز تولید نمونه‌های اولیه تعیین شده است.

فاکس‌نیوز نوشت همکاری دو کشور در زمینه تعمیر و نگهداری هواپیما پیش‌تر گسترش یافته و سه شرکت ایرانی مجوز ارائه برخی خدمات به هواپیماهای مورد استفاده شرکت‌های روسی را دریافت کرده‌اند.

با این حال، این رسانه اعلام کرد نتوانسته است مستقلا تایید کند که تولید قطعات هواپیماهای روسی در ایران آغاز شده باشد.

راه‌آهن از مرز جمهوری آذربایجان تا خلیج فارس

این سند همچنین از بررسی ساخت خط‌آهنی با استاندارد ریلی روسیه از مرز ایران و جمهوری آذربایجان تا بنادر جنوب ایران خبر می‌دهد.

در کنار آن، مسکو بر تکمیل راه‌آهن رشت-آستارا، حلقه باقی‌مانده کریدور شمال-جنوب، تاکید کرده است.

بر اساس گزارش فاکس‌نیوز، ایران و روسیه در مه ۲۰۲۵ بررسی‌های مهندسی این پروژه را آغاز کردند، اما تا اواخر تابستان ۲۰۲۶ عملیات ساخت کامل آن آغاز نشده بود.

سند همچنین از برنامه جمهوری اسلامی برای سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های بندری آستراخان روسیه خبر می‌دهد.

این برنامه شامل ایجاد پایانه، انبار، پارک لجستیکی و تاسیسات نگهداری غلات و روغن نباتی است.

کورکیا گفت یک شرکت ایرانی بعدتر فعالیت‌هایی مشابه این طرح را در آستراخان آغاز کرده است. با این حال، فاکس‌نیوز نتوانسته است تایید کند این پروژه همان طرح ذکرشده در سند است.

آموزش روزنامه‌نگاران و همکاری در «امنیت اطلاعات»

بخشی از این سند به تبادل محتوا، آموزش روزنامه‌نگاران و تولید مشترک رسانه‌ای اختصاص دارد و اجرای دست‌کم دو پروژه مشترک و «آموزش حرفه‌ای» روزنامه‌نگاران ایرانی را پیش‌بینی کرده است.

در بخش فناوری نیز قرار بوده شرکت‌های روسی دست‌کم دو قرارداد در ایران در زمینه فناوری اطلاعات و ارتباطات، از جمله «امنیت اطلاعات»، مخابرات و صنعت بازی‌های ویدیویی، به دست آورند.

مقام مرتبط با خانواده پوتین در راس همکاری‌ها

ریاست طرف روسی «کمیسیون دائمی همکاری‌های تجاری و اقتصادی روسیه و ایران» بر عهده سرگئی تسیویلف، وزیر انرژی روسیه، است.

تسیویلف همسر آنا تسیویلفا، معاون وزیر دفاع روسیه و دختر پسرعموی درگذشته ولادیمیر پوتین، رییس‌جمهوری روسیه، است.

یک منبع اطلاعاتی اروپایی به فاکس‌نیوز گفت حضور فردی با چنین ارتباطی در راس این همکاری‌ها، از اهمیت رابطه جمهوری اسلامی برای مسکو حکایت دارد.

کورکیا نیز گفت مشارکت بانک‌های مرکزی، وزارتخانه‌ها، نهادهای تنظیم‌گر و شرکت‌های دولتی، در کنار تعیین مهلت‌های رسمی و محرمانه ماندن تامین مالی برخی پروژه‌ها، از تلاش مسکو برای نهادینه کردن روابط با جمهوری اسلامی حکایت دارد.