فرانسه کشور شورش است. از ماه مه ۱۹۶۸ که اعتراضات دانشجویی دنیا را تحت تاثیر قرار داد تا اکتبر ۲۰۲۶ که شورش خیابانی به شهرهایی مثل مارسی و لیموژ گسترش یافت، میتوان ردپای سنت اعتراضی را دید.
این شورشها که روزی علیه پدرسالاری و قوانین سفتوسخت شارل دوگل بود، امروز واکنشی است به بحرانی عمیق در سیاست، اجتماع، اقتصاد و فرهنگ.
یک خیابان، چندین خواسته
اعتراضات فرانسه جنبشی یکدست نیست؛ ائتلافی ناپایدار از گروههایی است که گاه خواستههایشان با هم در تضاد است.
«روز خشم» ۱۷ اکتبر ۲۰۲۶ این تناقض را به روشنترین شکل نشان داد. بین ۵۵۰ تا ۸۰۰ هزار نفر عمدتا بهصورت مسالمتآمیز راهپیمایی کردند، اما تصویر غالب آن روز آتشسوزی شهرداری لیموژ، حمله به شهرداریهای مارسی، لیل و بوردو و غارت مغازههای لوکس در پاریس بود.
در میان معترضان میتوان طیفهای مختلف را دید.
آنارشیستها و گروههای «بلکبلاک» معترضانی حرفهای هستند که تخریب اموال عمومی و نمادهای قدرت را خود هدف میدانند و معمولا در حاشیه راهپیماییهای بزرگ عمل میکنند.
چپ رادیکال و سندیکاهای کارگری سازماندهنده اصلی راهپیماییها هستند و بر دستمزد، بازنشستگی و قدرت خرید تمرکز دارند.
سوسیالیستها و چپ میانه از سیاستهای ریاضتی و کاهش خدمات عمومی ناراضیاند.
دانشجویان و دانشآموزان به کمبود امکانات، کلاسهای پرجمعیت و آینده شغلی نامطمئن معترض هستند.
جلیقهزردها و اقشار متوسط رو به پایین در شهرهای کوچک و مناطق روستایی به هزینههای کمرشکن سوخت و رفتوآمد اعتراض دارند.
کارگران بومی مخالف مهاجرت نیز مهاجران را عامل تشدید رقابت بر سر شغل و خدمات اجتماعی میدانند.
ساکنان حاشیه شهرها و گروههای در معرض تبعیض نیز بیش از آنکه به لایحهای مشخص اعتراض داشته باشند، از چند دهه احساس طردشدگی خشمگین هستند.
همین ناهمگونی توضیح میدهد چرا هر جریان سیاسی تفسیر خودش را از خشونتها دارد.
وزیر کشور «چپ افراطی» را مقصر میداند، مارین لوپن از «مصادره خواستههای مشروع اجتماعی» به دست چپ افراطی سخن میگوید و ژانلوک ملانشون فرماندهی پلیس پاریس را مسئول میشمارد.
ویدیوهای منتشرشده از ناآرامیهای فرانسه در روزهای ۲۵ و ۲۶ مهر، لحظاتی غیرمنتظره از غارت فروشگاهها را نشان میدهند؛ از آتش گرفتن شلوار یکی از معترضان، تا سقوط شیشه فروشگاه بر سر فردی که قصد ورود به آن را داشت. این تصاویر در بحبوحه گزارشها از آتشسوزی و بازداشت معترضان منتشر شده… pic.twitter.com/cUn0zPQpne — ايران اينترنشنال (@IranIntl) October 19, 2026
اقتصاد رو به فروپاشی
اقتصاد فرانسه دهههاست با مجموعهای از مشکلات ساختاری دستوپنجه نرم میکند که هیچ دولتی نتوانسته بهطور ریشهای حلشان کند.
قوانین پیچیده اقتصادی و مالیاتی، نظام بازنشستگی پرهزینه و چندلایه، قانون کار سختگیرانه و بیکاری مزمن در کنار بحرانهای جهانی، دولتها را یکی پس از دیگری فرسوده کرده است.
نظام بازنشستگی نمونه روشنی است. هر تلاشی برای اصلاح آن، از جمله افزایش سن بازنشستگی در سال ۲۰۲۳، با اعتصابها و راهپیماییهای گسترده روبهرو شده است.
موافقان اصلاحات میگویند بدون آن صندوقها ورشکست میشوند. مخالفان میگویند هزینه اصلاحات بر دوش کارگران کمدرآمد و مشاغل سخت گذاشته میشود.
بازار کار نیز دوپاره است. گروهی با قراردادهای دائمی از حمایت قوی برخوردارند و گروهی دیگر، بهویژه جوانان و ساکنان حاشیهها، میان قراردادهای موقت و بیکاری در رفتوآمد هستند.
نرخ بیکاری جوانان در فرانسه سالهاست از میانگین بسیاری از همسایگان اروپاییاش بالاتر است.
همهگیری کووید و سپس جنگ روسیه و اوکراین این فشارها را تشدید کرد. دولت برای حمایت از خانوارها و بنگاهها هزینههای هنگفتی کرد و بدهی عمومی بالا رفت.
جهش قیمت انرژی و تورم، قدرت خرید طبقات متوسط و پایین را کاهش داد. اکنون هر دولتی که بخواهد کسری بودجه را مهار کند، ناچار به سراغ کاهش هزینهها یا افزایش مالیات میرود؛ و هر دو مسیر به خیابان ختم میشود.
اعتراضات اکتبر ۲۰۲۶ با شعار «گرانی» دقیقا از همین نقطه آغاز شد.
در جریان اعتراضات ۲۵ مهر در گرونوبل فرانسه، گروهی از معترضان یک قطار گردشگری کوچک را ربودند و با آن در خیابانهای مرکز شهر حرکت کردند. گزارشها حاکی از آن است که معترضان قطار را به سمت نیروهای پلیس رها کردند. pic.twitter.com/76UkPzYYVp — ايران اينترنشنال (@IranIntl) October 19, 2026
فروپاشی میانه سیاسی
بیاعتمادی عمیق مردم به دولتها، نقشه سیاسی فرانسه را دگرگون کرده است. دو حزب کلاسیکی که در جمهوری پنجم به نوبت قدرت را در دست داشتند، یعنی سوسیالیستها و گلیستها (امروز «جمهوریخواهان»)، به حاشیه رانده شدهاند.
جریان میانهرویی که امانوئل مکرون در ۲۰۱۷ ساخت، پس از دو دوره ریاستجمهوری فرسوده شده و نامزد قدرتمندی برای جانشینی ندارد.
در مقابل، رایدهندگان به سمت دو سر طیف رفتهاند: «اجتماع ملی» به رهبری مارین لوپن در راست افراطی و «فرانسه تسلیمناپذیر» به رهبری ژانلوک ملانشون در چپ رادیکال.
نظرسنجیهای اخیر نشان میدهد دور دوم انتخابات ریاستجمهوری بهار ۲۰۲۷ به احتمال زیاد میان این دو برگزار خواهد شد.
- 
بانلیوها؛ حاشیهای در اصل
بحران اصلی فرانسه اما نه در مرکز، که در حاشیه است. میلیونها فرانسوی و مهاجر در «بانلیوها»، یعنی حومههای اطراف شهرهای بزرگ، زندگی میکنند.
بسیاری از این محلهها در دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ با مجتمعهای مسکونی بزرگ و ارزانقیمت برای اسکان سریع کارگران، از جمله کارگران مهاجر شمال آفریقا، ساخته شدند. با تعطیلی کارخانهها در دهههای بعد، کار رفت و ساکنان ماندند.
امروز ساکنان بسیاری از این محلهها از شغل ثابت، امکانات تفریحی و رفاهی، حملونقل مناسب و گاه حتی از حداقلهای زندگی محروم هستند.
نرخ بیکاری در این مناطق بهطور معمول چند برابر میانگین ملی است و پژوهشهای میدانی نشان دادهاند که داشتن نشانی یک محله بدنام یا نامی عربی و آفریقایی، شانس دعوت به مصاحبه شغلی را بهشدت کاهش میدهد.
چند دهه نادیده گرفته شدن از سوی دولتها، فرهنگی از خوداتکایی و بیاعتمادی به نهادهای رسمی را در این مناطق پدید آورده است.
اقتصاد غیررسمی، از جمله قاچاق مواد مخدر، جای اقتصاد رسمی را گرفته و رابطه ساکنان با پلیس بهشدت پرتنش است.
این انزوا خود یکی از عوامل گسترش بزهکاری در حاشیههاست. بزهکاری به نوبه خود انگ اجتماعی این محلهها را تشدید میکند.
نتیجه چرخهای است که شکستن آن بدون سرمایهگذاری بلندمدت در آموزش، اشتغال و حملونقل دشوار به نظر میرسد.
- 
هویت، دین و حجاب در نسلهای مهاجر
طردشدگی در حاشیهها همه گروههای قومی را درگیر میکند: آفریقاییتبارهای جنوب صحرا، هندی و پاکستانیتبارها و مهاجران آسیای شرقی. اما بیشترین فشار اجتماعی متوجه مسلمانان است.
بخش بزرگی از مسلمانان فرانسه از تبار شمال آفریقا هستند و بسیاری از آنان چند نسل است که در فرانسه به دنیا آمدهاند، تحصیل کردهاند و شهروند فرانسه هستند.
با این حال، جامعه همچنان آنان را با ریشههای خانوادگیشان، «مراکشی»، «الجزایری» یا «تونسی»، میشناسد.
بخشی از ساکنان حاشیهها در فرهنگ خانوادگی خود باقی مانده و در جامعه بزرگتر ادغام نشدهاند و بیرون از دایره زندگی اجتماعی ماندهاند.
همین دوگانگی، یعنی فرانسوی بودن روی کاغذ و بیگانه بودن در نگاه جامعه، به گرایش بیشتر به اسلام بهعنوان منبع هویت انجامیده است.
پژوهشهای جامعهشناختی نشان دادهاند در میان نسل سوم مهاجران مسلمان، حجاب و دینداری علنی بیش از نسلهای پیشین بهعنوان عنصر هویتی دیده میشود.
برای بسیاری از دختران و زنان جوان، حجاب و زبان عربی نه میراثی تحمیلی، که انتخابی آگاهانه و گاه نوعی پاسخ به جامعهای است که آنان را نمیپذیرد.
- 
لائیسیته و خانهنشینی زنان
همان حجابی که برای نسل جوان نماد هویت است، در خانوادههای سنتیتر بهدلیل قوانین لائیسیتهی فرانسه میتواند به عامل دورماندن زنان از تحصیل و کار تبدیل شود.
لائیسیته، یعنی جدایی سختگیرانه دین و دولت، از ارکان هویت جمهوری فرانسه است و پوشیدن نمادهای آشکار دینی، از جمله روسری، را در مدارس دولتی ابتدایی و متوسطه ممنوع کرد.
کارکنان بخش دولتی هم موظف به بیطرفی دینی هستند و در محل کار نمیتوانند حجاب داشته باشند. همچنین برخی کارفرمایان خصوصی با استناد به قوانین داخلی همین محدودیت را اعمال میکنند.
برای دختری که خانوادهاش برداشتن حجاب را نمیپذیرد، این قوانین گاه به معنای ترک مدرسه دولتی، روی آوردن به آموزش خانگی یا مدارس دینی خصوصی است.
برای زنی که میخواهد با حجاب کار کند، گزینهها محدود به مشاغل خصوصی خاص یا اقتصاد غیررسمی میشود.
خانهنشینی زنان پیامدی بیننسلی دارد. مادری که از تحصیل و کار دور مانده، ارتباط کمتری با جامعه بزرگتر دارد و تربیت کودکان در خانوادهها سنتیتر میشود.
به این ترتیب، قانونی که برای تقویت ادغام وضع شده بود، در برخی خانوادهها میتواند به عاملی برای انزوای بیشتر بدل شود.
آنچه در خیابانهای فرانسه میبینیم، برآیند سه بحران درهمتنیده است: اقتصادی که دیگر نمیتواند وعدههای دولت رفاه را تامین کند، نظام سیاسیای که میانهاش فروریخته و رایدهندگانش به دو قطب افراطی پناه بردهاند، و حاشیهای که چند دهه نادیده گرفته شده و اکنون هویت خود را در تقابل با جامعه تعریف میکند.
انتخابات ۲۰۲۷ نشان خواهد داد که فرانسه پاسخ این بحرانها را در کدام سو جستوجو میکند: در امنیت و محدودیت مهاجرت، در بازتوزیع رادیکال ثروت، یا در بازسازی میانهای که هنوز نتوانسته اعتماد از دسترفته را بازگرداند.