جنبشی که با مطالبه پاسخگویی درباره مرگ ۱۶ نفر در جریان فروریختن سایبان یک ایستگاه قطار آغاز شد، در نخستین روزهای آبان به سلطه الکساندر ووچیچ بر صربستان پایان داد. ووچیچ با سرکوب مخالفان، فشار بر رسانهها و استفاده از امکانات دولتی برای حفظ قدرت، عرصه را بر منتقدان تنگ کرده بود.
ووچیچ شامگاه یکشنبه ۲۵ اکتبر شکست را پذیرفت و دهها هزار نفر در بلگراد و دیگر شهرها به خیابان آمدند. بر اساس اعلام کمیسیون انتخابات پس از شمارش نزدیک به ۹۹ درصد آرا، «فهرست دانشجویان» ۱۳۹ کرسی از ۲۵۰ کرسی پارلمان را به دست آورد؛ سهم ائتلاف به رهبری حزب ترقیخواه صربستان، حزب ووچیچ، ۹۷ کرسی بود.
اکنون پیروزی نامزدهای مورد حمایت دانشجویان در انتخابات پارلمانی، پس از دو سال اعتراض، راه را برای تغییر ساختار قدرتی باز کرده که مخالفانش آن را به فساد و سرکوب سیستماتیک و کنترل رسانهها متهم میکنند. با این حال، تجربه محدود برندگان در حکمرانی و نامشخص بودن رهبری دولت آینده، پرسشهایی درباره توانایی این مجموعه متنوع برای حفظ اتحاد، اداره کشور و عملی کردن وعدههای اصلاحات برانگیخته است.
ووچیچ که از سال ۲۰۱۴ نخستوزیر یا رییسجمهوری بود، پنجم مهر از ریاستجمهوری استعفا کرد تا به رقابتهای انتخاباتی نخستوزیری وارد شود. اما در نهایت، شکست او به ۱۴ سال تسلط خودش و حزبش بر سیاست صربستان پایان داد.
از مطالبه پاسخگویی تا ساختن یک بدیل سیاسی
نقطه آغاز جنبش، فروریختن سایبان ایستگاه قطار شهر نوویساد در پاییز ۱۴۰۳ بود. کشته شدن ۱۶ نفر، اعتراضهایی را برانگیخت. معترضان پاسخگویی مقامها و پایان دادن به فساد را مطالبه میکردند و حرکتشان به جنبشی گسترده علیه حکومت تبدیل شد.
دانشجویان بدون معرفی یک رهبر واحد، حمایت عمومی جلب کردند. این راهبرد برای جلوگیری از تلاش حکومت برای تخریب چهره رهبران اعتراض به کار گرفته شد.
این جنبش سپس ۲۵۰ نفر را برای شرکت در انتخابات برگزید؛ از استادان دانشگاه، حقوقدانان و پزشکان تا بازیگران، کشاورزان و موسیقیدانان. حزب دموکرات و جنبش «حرکت ـ تغییر» نیز بهجای ارائه فهرست مستقل، از نامزدهای دانشجویان حمایت کردند.
به این ترتیب، اعتراض خیابانی به نیرویی انتخاباتی تبدیل شد که توانست اکثریت پارلمان را به دست آورد. برندگان اکنون برای تشکیل دولت به ائتلاف با حزب ووچیچ نیاز ندارند، هرچند هنوز مشخص نیست چه کسی نخستوزیر خواهد شد.
اهمیت این پیروزی برای معترضان، امکان تغییر نهادهایی است که به باور آنها در خدمت حفظ قدرت قرار گرفتهاند. ووچیچ در دوران زمامداری خود بر دورهای از رشد اقتصادی چشمگیر نظارت داشت، اما با نارضایتی فزاینده و اتهامهای فساد و سرکوب روبهرو شد. او و حزبش این اتهامها را بارها رد کردهاند.
- 
از وزارت اطلاعرسانی میلوشویچ تا رهبری صربستان
الکساندر ووچیچ فعالیت سیاسی خود را اوایل دهه ۱۳۷۰ با پیوستن به حزب رادیکال صربستان و ورود به پارلمان آغاز کرد. این حزب ملیگرای تندرو، به رهبری وویسلاو ششلی، خواهان تشکیل «صربستان بزرگ» با الحاق بخشهایی از کشورهای همسایه بود. ووچیچ بهسرعت در رهبری حزب جای گرفت.
ارتباط او با حکومت اسلوبودان میلوشویچ مستقیم بود: در فروردین ۱۳۷۷، پس از ائتلاف حزب رادیکال با حزب سوسیالیست میلوشویچ و متحدانش، وزیر اطلاعرسانی دولت صربستان شد. در دوره وزارت او، رسانههای منتقد با جریمههای سنگین و ممنوعیت انتشار روبهرو شدند. سازمان امنیت و همکاری اروپا نیز بهطور رسمی به تهدید رسانههای مستقل از سوی ووچیچ اعتراض کرد. او پخش برنامههای تولیدشده در خارج را «اقدام جاسوسی» خوانده بود.
ووچیچ در سال ۱۳۸۷ از حزب رادیکال جدا شد و به تشکیل حزب ترقیخواه صربستان کمک کرد. او سپس خود را حامی پیوستن به اتحادیه اروپا معرفی کرد، اما سابقهاش در محدود کردن رسانهها همچنان موضوع انتقاد بود. انتقادها به حدی بود که ووچیچ ناچار به پاسخگویی شد.
رسانهها؛ نشانه تغییر و نخستین آزمون پیروزی
بسیاری از مردم پس از شکست ووچیچ برای پایکوبی به خیابان ریختند. شامگاه دوشنبه چهارم آبان، در دومین شب جشنها، حدود ۳۰ نفر وارد تحریریه شبکه تلویزیونی اینفورمر، حامی ووچیچ، شدند و سردبیر و مالک آن را احاطه کردند. برخی خواستار بازداشت او شدند. ووچیچ این اقدام را حمله به آزادی بیان و روزنامهنگاری خواند.
همزمان، شبکه عمومی آرتیوی در منطقه وویوودینا بخش خبری خود را با عذرخواهی از مخاطبان بابت پوشش یکجانبه و عاری از نقد آغاز کرد.
این رویدادها در کشوری رخ داد که به گزارش سازمان گزارشگران بدون مرز، در شاخص آزادی مطبوعات سال ۲۰۲۶ میان ۱۸۰ کشور در رتبه ۱۰۴ قرار داشت.
نهاد ناظر بر انتخابات «کرتا» نیز اعلام کرده بود شبکههای سراسری سهچهارم زمان اختصاصیافته به سیاستمداران را در اختیار نمایندگان حکومت گذاشته بودند و بیش از ۸۰ درصد پوششِ مربوط به فهرست دانشجویان، منفی بود.
اکنون رفتار با همین رسانهها به نخستین آزمون برندگان تبدیل شده است. ایلیا سردانوویچ، پزشک متخصص قلب و نفر نخست فهرست دانشجویان، از هواداران خواست آرامش و وقار خود را حفظ کنند و «به هیچ شکلی از خشونت» متوسل نشوند.
از شکست حکومت تا تغییر شیوه حکمرانی
برنامه ضدفساد دانشجویان شامل ایجاد واحد پلیسی مستقل و پاسخگو به دادستانها، کنار گذاشتن ماموران مرتبط با جرایم سازمانیافته یا سرکوب خشونتآمیز اعتراضها و پایان دادن به انتصاب افراد وفادار به احزاب در شرکتهای دولتی است.
بررسی دارایی مقامها و بازگرداندن ثروتهای غیرقانونی به خزانه، همراه با نظارت عمومی بر قراردادهای بزرگ زیرساختی، از دیگر وعدههاست.
اجرای این برنامه با مقاومت احتمالی دستگاه اداری و مخالفت حزب ووچیچ روبهرو خواهد شد. نامزدهای جنبش نیز هنوز باید نشان دهند میتوانند اختلافهای خود را مدیریت کنند و دولتی منسجم بسازند.
پیامدهای تغییر قدرت به داخل صربستان محدود نمیشود. روسیه یک شریک نزدیک در اروپا را از دست داده و اتحادیه اروپا برای کمک به اصلاحات اعلام آمادگی کرده است. با این حال، برندگان گفتهاند روسیه را تحریم نخواهند کرد و قصد عضویت در ناتو را ندارند؛ بنابراین شکست ووچیچ لزوما به معنای چرخش فوری سیاست خارجی نیست.
کاتارینا پوپوویچ، استاد دانشگاه بلگراد، در گفتوگو با رویترز امید به تغییر و دشواری پیش رو را اینگونه بیان کرد: «امیدواریم هدفهای بزرگی وجود داشته باشد که بتواند به اندازه کافی متحد نگهشان دارد تا ساختار موجود را برچینند.»