قرنیه، بیضه، کلیه، مغز استخوان و کبد؛ اینها آخرین داراییهایی هستند که برخی از مردم ایران زیر فشار مشکلات اقتصادی برای تامین هزینههای زندگی به فروش گذاشتهاند. تنگناهای معیشتی شماری از شهروندان را به جایی رسانده که برای به دست آوردن پول، اعضا و بافتهای بدن خود را عرضه میکنند.
بررسی آگهیهای اینترنتی نشان میدهد فروش کلیه دیگر تنها گزینه مطرحشده نیست و در موارد متعددی، چند عضو یا بافت بدن بهطور همزمان برای فروش پیشنهاد شدهاند. این موضوع ابعادی تازه از وضعیت بازار فروش اعضای بدن در ایران را نشان میدهد.
از فروش یک کلیه تا عرضه همزمان چند عضو
بررسی بیش از ۶۰۰ آگهی فروش اعضای بدن در یک کانال تلگرامی، از اول خرداد تا هفتم آبان ۱۴۰۵، نشان میدهد در ۲۰۱ مورد، حدود یکسوم آگهیها، بیش از یک عضو یا بافت بدن برای فروش پیشنهاد شده است.
کلیه همچنان پرتکرارترین عضو است و نام آن در ۴۹۸ آگهی دیده میشود. مغز استخوان نیز در ۲۷۹ آگهی و کبد در ۵۱ آگهی مطرح شده است. در ۱۵ مورد، نام بیضه و در دو آگهی نیز نام قرنیه ثبت شده است.
در ۱۴۲ آگهی، کلیه و مغز استخوان همزمان عرضه شدهاند و در ۲۶ آگهی دیگر، نام کلیه، مغز استخوان و کبد در کنار یکدیگر آمده است.
همچنین در ۱۱۰ آگهی، اصلا نامی از کلیه برده نشده و فقط اعضا یا بافتهای دیگر برای فروش پیشنهاد شدهاند.
- 
از بدهی و ورشکستگی تا تامین آینده فرزندان
برخی از فروشندگان اعضای بدن در گفتوگو با ایراناینترنشنال، مشکلات اقتصادی را دلیل اصلی این اقدام بیان کردند.
یکی از آنها مردی است که چند عضو بدن خود، از جمله بیضه، را برای فروش آگهی کرده است.
او میگوید: «با از دست دادن این اعضا همچنان میتوانم دوباره زندگی کنم.»
این در حالی است که از نبود مسیر شناختهشده پیوند برخی از اعضایی که برای فروش پیشنهاد کرده، اطلاعی ندارد.
مرد دیگری میگوید برای تامین آینده دختر خردسالش حاضر است حتی اعضای حیاتی بدن خود را نیز واگذار کند.
او فروش اعضای بدن را راهی برای فراهم کردن پول و تامین آینده فرزندش میداند؛ تصمیمی که نشان میدهد نگرانی از وضعیت اقتصادی خانواده تا چه اندازه بر انتخاب او تاثیر گذاشته است.
یکی دیگر از فروشندگان، صاحب یک کسبوکار پوشاک بوده که پس از ورشکستگی، با بدهیهای انباشته و چکهای برگشتی روبهرو شده است. او که توان پرداخت تعهدات مالی خود را ندارد، امیدوار است از طریق فروش عضو، پول لازم را برای تسویه بخشی از بدهیهایش فراهم کند.
در میان مصاحبهشوندگان، فردی نیز هست که از سالها مستاجری و خانهبهدوشی خسته شده است. او میخواهد با پول حاصل از فروش عضو، خانهای برای خود تهیه کند و از مشکلات اجارهنشینی رهایی یابد؛ هرچند مشخص نیست مبلغی که انتظار دریافت آن را دارد، برای خرید مسکن کافی باشد.
زنی سرپرست خانوار نیز برای تامین هزینه زندگی خود و دو دخترش به دنبال مشتری است.
برخلاف کسانی که برای پرداخت بدهی یا خرید خانه تصمیم به فروش عضو گرفتهاند، مشکل اصلی او تامین مخارج روزمره خانواده است.
این گفتوگوها نشان میدهند انگیزه فروشندگان یکسان نیست؛ از ورشکستگی و بدهی تا نگرانی برای آینده فرزندان، نداشتن مسکن و هزینههای جاری زندگی. با این حال، وجه مشترک آنها فشار مالی و امید به تامین پول از طریق فروش بخشی از بدن است.
این تصمیمها در شرایطی گرفته میشوند که تورم نقطهبهنقطه ایران در مهر ۱۴۰۵ به نزدیک ۸۹ درصد رسیده و افزایش هزینههای زندگی، مسکن و کالاهای ضروری، فشار بیشتری بر درآمد خانوارها وارد کرده است.
رابطه مشکلات اقتصادی و فروش کلیه در ایران موضوع تازهای نیست. پژوهشی دانشگاهی که در سال ۱۴۰۳ منتشر شد، نشان داد حدود ۸۳ درصد از ۲۱۵ فرد بررسیشده در بازار کلیه تهران، برای تامین هزینههای بلندمدت، از جمله پرداخت بدهی و خرید کالاهای بادوام، وارد این بازار شده بودند. نزدیک به سهچهارم آنها نیز مستاجر بودند.
- 
تورم قیمت اعضای بدن
در این میان، قیمتهای پیشنهادی اعضای بدن نیز طی ۱۰ سال گذشته از میلیونها به میلیاردها تومان رسیدهاند.
سال ۱۳۹۵، مبالغ مطرحشده برای فروش کلیه حدود ۲۰ تا ۳۰ میلیون تومان بود. در سال ۱۳۹۹، رسانهها از آگهیهایی با قیمت ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلیون تومان گزارش دادند و در سال ۱۴۰۰ نیز ارقام ۱۵۰ تا ۲۰۰ میلیون تومانی مطرح میشد.
اکنون در برخی آگهیها قیمت پیشنهادی کلیه به ۳۰ میلیارد تومان میرسد؛ رقمی حدود هزار برابر سقف قیمت پیشنهادی در آگهیهای یک دهه پیش.
برای کبد نیز تا ۳۰ میلیارد تومان، مغز استخوان تا ۲۳ میلیارد تومان و بیضه تا ۱۰ میلیارد تومان پیشنهاد شده است. برای قرنیه چشم، قیمت مشخصی اعلام نشده و فروشندگان مبلغ را توافقی عنوان میکنند.
با این حال، قیمت پیشنهادی به معنای انجام معامله یا دریافت کامل مبلغ نیست. هزینههای احتمالی درمان و مراقبت نیز میتواند از پولی که در نهایت برای فروشنده باقی میماند، بکاهد.
اعضایی که فروش آنها لزوما به معنای امکان پیوند نیست
اما همه اعضا و بافتهایی که در آگهیها نام برده میشوند، از نظر پزشکی شرایط یکسانی برای اهدا و پیوند ندارند.
اهدای کلیه از فرد زنده امکانپذیر است، اما جراحی و زندگی پس از آن میتواند با خطرهایی برای سلامت اهداکننده همراه باشد. اهدای بخشی از کبد نیز امکانپذیر است، اما جراحی بزرگتری محسوب میشود و خطر عوارض جدی دارد.
مغز استخوان در واقع منبع سلولهای بنیادی خونساز است و اهدای آن با فروش یک عضو کامل تفاوت دارد. قرنیه معمولا از افراد فوتشده تامین میشود و برای خرید و پیوند بیضه از فروشنده در ایران نیز شواهد معتبری از وجود یک روش تثبیتشده پزشکی به دست نیامده است.
بنابراین، انتشار آگهی فروش یک عضو به تنهایی به معنای امکان پزشکی پیوند آن یا وجود خریدار واقعی نیست.
درآمدزایی واسطهها از بازار فروش اعضای بدن
افزایش تمایل به فروش اعضای بدن بهعنوان آخرین دارایی برای تامین هزینههای زندگی، زمینه شکلگیری بازارهای جانبی و درآمدزایی واسطهها را نیز فراهم کرده است.
در این بازار، برخی افراد حتی برای انتشار آگهی و معرفی خریدار احتمالی از فروشندگان پول مطالبه میکنند.
در بررسی میدانی این گزارش، گرداننده یکی از کانالهای تلگرامی برای انتشار آگهی فروش عضو، ۲۰۰ هزار تومان درخواست کرد. او همچنین اعلام کرد با دریافت ۴۰۰ هزار تومان دیگر، مشخصات فروشنده را از طریق یک «انجمن» در اختیار بیماران نیازمند پیوند در بیمارستانها قرار میدهد تا شانس پیدا شدن خریدار افزایش یابد.
به این ترتیب، برای استفاده از هر دو خدمت، مجموعا ۶۰۰ هزار تومان مطالبه میشود؛ آن هم پیش از پیدا شدن خریدار یا انجام معامله.
گرداننده کانال برای واریز وجه، شماره کارت بانکی ارائه کرد.
گزارشهای رسانهای نیز از فعالیت واسطهها در بازار خریدوفروش اعضای بدن حکایت دارند.
بر اساس این گزارشها، برخی مدیران کانالهای تلگرامی برای تشکیل پرونده و پیدا کردن خریدار حدود چهار میلیون تومان مطالبه میکنند.
در همین حال، برخی فروشندگان به امید دریافت پول بیشتر بهدنبال دلالانی هستند که ادعا میکنند میتوانند برای اعضای بدن آنها مشتری پیدا کنند.
- 
رد پای شبکههای مرتبط با ایران در کشورهای همسایه
رد پای شبکههای خریدوفروش اعضای بدن مرتبط با ایران در کشورهای همسایه نیز دیده میشود.
رسانههای عراقی در آذر ۱۴۰۴ از بازداشت فردی در بغداد خبر دادند که به گفته یک منبع پلیس، با افرادی در اهواز و اربیل برای خریدوفروش کلیه ارتباط داشت.
شهریور ۱۴۰۵ نیز منابع امنیتی عراق از شناسایی شبکه دیگری در نجف خبر دادند که با افرادی در ایران و اقلیم کردستان عراق در ارتباط بود.
رسانههای عراقی گزارش دادهاند که در برخی معاملات، فروشنده تنها یکسوم یا کمتر از مبلغ پرداختی خریدار را دریافت میکند و بقیه پول صرف هزینههای دیگر و سهم واسطهها میشود.
از آدمربایی تا قاچاق اعضای بدن
در کنار بازار خریدوفروش اعضای بدن، گزارشهایی از فعالیت باندهای تبهکار نیز منتشر شده است. گروههایی که به آدمربایی، تلاش برای برداشت غیرقانونی اعضا و کلاهبرداری متهم شدهاند.
مهر ۱۴۰۵، رسانهها در ایران از ربایش و شکنجه اتباع پاکستانی و هندی در اطراف تهران خبر دادند. به گفته شاکیان، گروگانگیران خانواده قربانیان را به برداشت و فروش اعضای بدن آنها تهدید میکردند.
ادعاهای مربوط به برداشت واقعی اعضا هنوز به تایید رسمی نرسیده است.
پرونده شهرری نیز شامل گزارشهایی درباره بازداشت متهمان به قاچاق اعضای بدن بود.
اردیبهشت ۱۴۰۴، پلیس از آزادی ۱۸ گروگان و بازداشت بیش از ۱۰ مظنون در پروندهای مرتبط با قاچاق اعضای بدن در شهرری خبر داد.
حدود دو هفته پیش از آن نیز ۹ مظنون ایرانی و عراقی به اتهام انتقال اتباع خارجی برای برداشت غیرقانونی اعضا بازداشت شده بودند.
در پروندهای دیگر در یزد، پلیس از شناسایی شبکه کلاهبرداری اینترنتی خبر داد که از عنوان فروش مغز استخوان برای فریب افراد استفاده میکرد.
بیماران نیازمند پیوند؛ سوی دیگر بحران اقتصادی
در سوی دیگر این بازار، بیمارانی قرار دارند که با وجود نیاز به پیوند، توان پرداخت مبالغ درخواستی فروشندگان را ندارند.
بر اساس آمار اعلامشده از سوی انجمن اهدای عضو ایرانیان در آبان ۱۴۰۵، حدود ۲۷ هزار بیمار در کشور در انتظار پیوند عضو هستند و روزانه ۱۰ تا ۱۲ نفر به دلیل نرسیدن عضو پیوندی جان خود را از دست میدهند.
این آمار مربوط به انواع پیوند است و همه این بیماران متقاضی خرید عضو نیستند.
- 
آخرین دارایی؛ امیدی برای تامین معاش
کلیه، مغز استخوان، کبد و بیضه؛ آخرین داراییهایی هستند که برخی از ایرانیان امیدوارند با فروش آنها بدهیهایشان را پرداخت کنند، خانهای بخرند یا هزینه زندگی خانواده را تامین کنند. اما حتی دریافت مبالغ پیشنهادی نیز لزوما مشکلات مالی آنها را برطرف نمیکند.
در بازاری که برخی افراد برای تامین معاش به فروش آخرین دارایی خود روی آوردهاند، حتی پیدا کردن خریدار نیز میتواند هزینه داشته باشد؛ بیآنکه معلوم باشد این تصمیم سرانجام گرهی از مشکلات اقتصادی آنها باز خواهد کرد.