مسکو و پکن، دو قدرتی که در جنگ به تهران کمک کردهاند، راهی برای خروج از جنگ به جمهوری اسلامی نشان ندادهاند. حالا اما ممکن است ایران موضوع معامله بین این قدرتها باشد به ویژه که روسای جمهوری آمریکا، چین و روسیه، قرار است پنجشنبه رودر روی هم بنشینند.
خواستههای چین و آمریکا پس از جنگ بسیار به هم شبیه شده است: آنها میخواهند تنگه هرمز باز بماند و \[حکومت\] ایران به سلاح هستهای دست پیدا نکند. روسیه هم در میانه جنگ اوکراین نمیتواند ضامن هیچ توافقی میان تهران و واشینگتن باشد. در چنین وضعیتی، خروجی نشست شنژن به احتمال بسیار مسیر تهران را عوض نخواهد کرد. با این حال، امید به ضامنی از میان قدرتهای بزرگ را کمرنگتر میکند و تکیه تهران بر اهرمهای خود و تهدیدِ مدام جهان را پایدارتر میسازد.
اهمیت دیدار این سه قدرت پیش از هر چیز در لفظ تشکیل این میز است. نشست شنژن نخستین دیدار سهجانبه رهبران آمریکا، چین و روسیه پس از دههها است و برخی ناظران آن را با کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ مقایسه کردهاند؛ نشستی که نظم جهان پس از جنگ جهانی دوم را شکل داد. کرملین این مقایسه را «بازی سیاستپژوهان» خوانده، اما گفته است این دیدار اثر مهمی بر امور جهان خواهد داشت. دستور کار هم به اندازه همان روزها گسترده است: جنگ اوکراین، کنترل تسلیحات هستهای، تجارت، هوش مصنوعی و جنگ ایران. با این همه، مقامهای آمریکایی پیشاپیش گفتهاند انتظار توافق عملی ندارند و این دیدار را آغاز یک گفتوگو میدانند.
واشینگتن و پکن؛ همراستا بر سر نتیجه، نه روش
همراستایی عملی چین با آمریکا در پرونده ایران به فشار مستقیم یا تقابل علنی با تهران نیاز ندارد؛ کافی است پکن هزینه مقاومت \[حکومت\] ایران را نپردازد. ترامپ و شی در دیدار مه ۲۰۲۶ توافق کردند که «تنگه هرمز باید باز بماند» تا جریان آزاد انرژی تامین شود، و شی با نظامیسازی تنگه و اخذ عوارض از کشتیها مخالفت کرد. پکن مخالفتش با دستیابی \[حکومت\] ایران به سلاح هستهای را هم پیشتر، از جمله با امضای برجام، ثبت کرده است. در منطق پکن جنگ ایران یک بحران منطقهای است و مهمترین دلیل بحران هم تنگه هرمز. در شرایط عادی حدود یکپنجم نفت جهان از تنگه هرمز میگذرد و هر اختلالی در آن به اقتصادی که به واردات انرژی وابسته است، بهطور مستقیم زیان میزند.
- 
چین در راستای مواجه با این بحران استراتژی خریدهای نفتی خود را تغییر داده است. به گزارش رویترز، واردات نفت ایران به چین در سپتامبر ۲۰۲۶ به ۵۹۰ هزار بشکه در روز رسید که پایینترین سطح از ژانویه ۲۰۲۳ است، و پالایشگاههای مستقل چینی برای جبران این کسری دستکم ۱۲ میلیون بشکه نفت از عراق و قطر خریدند. این تغییر رفتار خرید، از محاصره دریایی آمریکا ناشی شده است، اما واکنش چین معنادار است؛ چرا که پکن بهجای تلاش برای شکستن محاصره، یا مخالفت جدی با آن، خود را با تصمیم واشینگتن منطبق کرد و برای حفظ امنیت انرژیاش فروشندگان جایگزین را وارد مدار کرد.
این تطبیق به معنای تسلیم در برابر واشینگتن نیست. وزارت بازرگانی چین در ژوئن ۲۰۲۶ «دستور مسدودسازی» صادر کرد و تحریمهای آمریکا علیه پنج شرکت چینی را «کاربرد فراملی نادرست قانون آمریکا» خواند. میتوان گفت پکن موازنهای محتاطانه را پیش میبرد: از شرکتهایش در برابر تحریم دفاع میکند، اما نمیخواهد هزینهای برای شکستن محاصره کند. پیام این موازنه برای تهران روشن است: در بحرانی پرهزینه، پکن منافع اقتصادی خود را بر پشتیبانی راهبردی از ایران مقدم میدارد و حکومتی که چنین پیامی دریافت میکند، دلیل بیشتری برای تکیه بر اهرمهای خود دارد.
در کلام اما پکن کنار مسکو ایستاده است. شی روز چهارشنبه، پس از دیدار با پوتین گفت پکن و مسکو باید «روند بهسوی جهان چندقطبی» را رهبری کنند. در پرونده ایران اما منافع دو کشور از یک جنس نیست. چین واردکننده انرژی است و هر روز بسته ماندن تنگه برایش هزینه دارد؛ روسیه صادرکننده انرژی است و از این اختلال سود میبرد. از همین رو، شکاف میان همصدایی در کلام و موازنه در عمل نشان میدهد چرا روسیه و چین در پرونده ایران همراستا نیستند.
مسکو؛ شریکی که نمیتواند ضامن شود
روسیه، برخلاف چین که رویکردی محتاطانه و کلی دارد، تنها قدرت بزرگی است که برای پرونده هستهای ایران، که مهمترین عامل جنگ است، سازوکار اجرایی مشخصی روی میز گذاشته است. اما همین سازوکار در بنبستی دوسویه گیر افتاده: نه تهران آن را میپذیرد و نه واشینگتن حاضر است اجرایش را به مسکو بسپارد.
همکاری مسکو و تهران در میدان پنهان نیست و بنا بر گزارشها، روسیه در تهیه مواد اولیه صنعت نظامی ایران فعال بوده و هم در جریان جنگ تصاویر ماهوارهای در اختیار \[حکومت\] ایران گذاشته است. در عرصه دیپلماسی هم، مسکو پیشنهاد کرده ذخایر اورانیوم غنیشده ایران برای نگهداری و رقیقسازی به خاک روسیه منتقل شود.
پاسخ تهران اما صریح بود. محسن رضایی دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی اعلام کرد ایران «حتی یک ذره» از اورانیوم غنیشده را از کشور خارج نمیکند و مسکو را از این تصمیم آگاه کرده است. رد پیشنهاد نزدیکترین شریک نظامی پیام روشنی دارد: تهران حاضر نیست اهرم اصلی بازدارندگی و چانهزنیاش را حتی به روسیه بسپارد. برای کشوری که زیر فشار مستقیم نظامی است، نگهداری این ذخایر در داخل، برگی است که هنوز بر طرف مقابل هزینه تحمیل میکند و هیچ تضمین سیاسی از سوی مسکو جای آن را نمیگیرد.
سوی دیگر این بنبست واشینگتن ایستاده است. در دسامبر ۲۰۱۵، در چارچوب برجام و در حالی که تحریمهای پس از الحاق کریمه علیه مسکو برقرار بود، روسیه محموله اورانیوم غنیشده ایران را تحویل گرفت. این انتقال بخشی از توافقی بود که آمریکا بر آن اصرار داشت. اما امروز زمین اوکراین به میدان جنگی تمامعیار بدل شده و آمریکا این بار خود بهطور مستقیم طرف جنگ با ایران است. در چنین شرایطی، سپردن نقش امانتدار هستهای به مسکو یعنی دادن اهرمی دیپلماتیک به کرملین و واشینگتن چنین چیزی را نمیخواهد.
روسیه از همین رو برای انجام میانجیگری در موقعیتی متناقض قرار گرفته است: برای تهران شریکی است که در میدان کمک میکند، اما بر سر میز مذاکره نه پیشنهادش برای \[حکومت\] ایران پذیرفتنی است و نه نقش میانجیگریاش برای آمریکا. به همین خاطر در تلاش است که از بحران نهایت منفعت را به دست بیاورد.
تهران؛ از محاسبه مذاکره به محاسبه اتکا به خود
وقتی نه پکن با مقاومت \[حکومت\] ایران همراهی جدی دارد و نه مسکو میتواند ضامن توافق با آمریکا شود، اورانیوم، تنگه هرمز و راه انداختن جنگ منطقهای به مهمترین برگهای تهران برای ایستادن در مقابل آمریکا تبدیل میشوند.
- 
تهران شروط بازگشایی تنگه را از پیش اعلام کرده است: پایان محاصره دریایی، آزادسازی داراییهای مسدودشده، لغو تحریمهای نفتی، توقف اقدام نظامی علیه \[حکومت\] ایران و متحدان منطقهایاش، خروج نیروهای آمریکایی از پیرامون ایران و پرداخت غرامت جنگی. واشینگتن اما در جهت مخالف حرکت میکند و به دنبال «عملیات طرد اقتصادی» و تداوم فشار حداکثری است. اما شریک دیگر جنگ بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل هم گفته هدف جنگ صرفا رسیدن به یک توافق نیست، بلکه سرنگونی جمهوری اسلامی است. حکومتی که بقای خود را هدف حمله میبیند، امتیاز دادن بدون ضمانت را خلع سلاح پیش از پایان جنگ میداند.
رفتار تهران پیش از نشست هم در همین مسیر بوده است. امیر حاتمی، فرمانده کل ارتش جمهوری اسلامی هشدار داده اگر آمریکا دوباره اقدام کند، پاسخ تهران «قویتر و شدیدتر، بدون محدودیت جغرافیایی» خواهد بود پیامی که این روزها فرماندهان مختلف نظامی مدام بیان میکنند. از سوی دیگر اخیرا جمهوری اسلامی پهپادهایی بهسوی اهداف آمریکایی در بحرین و کویت شلیک کرده و سپاه مدعی است تنگه را «کاملا بسته» و این آب راه را «میدان مین» خوانده است. حتی برخی در تهران میگویند «چیز دیگری برای بحث با آمریکا نداریم».
در چنین مختصاتی، دیدار سران سه قدرت بزرگ در شنژن بهاحتمال زیاد گرهی از مشکلات تهران نمیگشاید؛ محتملترین اثر آن، کمرنگتر شدن امید تهران به این است که یک قدرت بزرگ، هزینه عقبنشینی آن را تضمین کند.
مقایسه شنژن با یالتا برای تهران فقط یک تشبیه تاریخی نیست. وقتی سه قدرت بزرگ ایران را در کنار اوکراین و تسلیحات هستهای بر یک میز میگذارند، این نگرانی جدی میشود که پرونده ایران به بخشی از معاملهای بزرگتر بدل شود. حکومتی که میترسد دیگران بر سر او معامله کنند، برگهایش را به دست هیچکس نمیسپارد. دیدار ۲۸ آبان برای تهران به احتمال بسیار، بیش از آنکه طناب نجات باشد، پیام تنهاییاش خواهد بود.