عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه توافق‌نامه دفاعی مشترکی امضا کردند؛ اقدامی که در بحبوحه تنش‌های خاورمیانه، سه متحد آمریکا را در برابر تهدیدهای امنیتی ناشی از حملات جمهوری اسلامی و گروه‌های نیابتی آن به یکدیگر نزدیک‌تر می‌کند.

این توافق جمعه ۱۶ مرداد در مکه به امضای محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، رجب طیب اردوغان، رییس‌جمهوری ترکیه و شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، رسید.

این سه کشور در بیانیه‌ای مشترک اعلام کردند «توافق‌نامه دفاعی مشترک مکه» با هدف «تقویت بازدارندگی جمعی در برابر هرگونه اقدام تجاوزکارانه» تنظیم شده و بر اساس آن، حمله مسلحانه به هر یک از اعضا، حمله به هر سه کشور تلقی خواهد شد.

خبرگزاری رویترز نوشت با این حال، در بیانیه جزییاتی درباره تعهدات عملی طرف‌ها ارائه نشده و مشخص نیست این توافق تا چه اندازه آنها را به اقدام نظامی برای دفاع از یکدیگر ملزم می‌کند.

جودت ییلماز، معاون رییس‌جمهوری ترکیه، اعلام کرد این توافق علیه هیچ کشور مشخصی تنظیم نشده است.

یک مقام دیگر ترکیه نیز تاکید کرد این توافق «صرفا ماهیتی دفاعی» دارد و هیچ‌یک از توافق‌های امنیتی سه کشور با سایر دولت‌ها را لغو یا نقض نمی‌کند.

به نوشته رویترز، آنکارا، ریاض و اسلام‌آباد نسبت به رویکردهای تهاجمی اسرائیل و جمهوری اسلامی نگرانی‌های مشترکی دارند.

ابراهیم رضایی، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس، با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی ایکس، توافق دفاعی مشترک ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان را «کاغذی» خواند و تهدید کرد این توافق برای ریاض امنیت به همراه نخواهد داشت.

او افزود ریاض باید سیاست‌های خود را اصلاح کند تا نیازی به «گدایی امنیت» از دیگران نداشته باشد.

هم‌گرایی سه قدرت مهم منطقه‌ای

عبدالعزیز صغر، تحلیلگر مقیم عربستان سعودی، گفت هم‌گرایی سه کشور اثرگذار جهان اسلام در شرایطی که خاورمیانه با بحران‌های فزاینده‌ای روبه‌رو است، نشان می‌دهد قدرت‌های منطقه‌ای بیش از گذشته به دنبال هماهنگی نزدیک‌تر در حوزه دفاع و امنیت هستند.

صغر افزود این چارچوب می‌تواند وزن دیپلماتیک و دفاعی مشترک سه کشور را افزایش دهد و هم‌زمان به ظهور یک ساختار امنیتی کمک کند که بیش از گذشته بر ابتکار عمل کشورهای منطقه استوار باشد.

ترکیه دومین ارتش بزرگ سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) را در اختیار دارد. عربستان سعودی میزبان اماکن مقدس اسلام و یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان نفت جهان است و پاکستان نیز تنها کشور مسلمان دارای سلاح هسته‌ای به شمار می‌رود.

راید کریملی، معاون وزیر دیپلماسی عمومی عربستان سعودی، تاکید کرد این توافق تلاشی برای ایجاد «یک محور نظامی یا بلوک فرقه‌ای» نیست.

او گفت: «این توافق همچنین هیچ ارتباطی با جاه‌طلبی‌های هسته‌ای یا رقابت تسلیحاتی ندارد.»

اگرچه اسلام‌آباد سال گذشته با ریاض پیمان دفاع متقابل امضا کرد، تاکنون به حملات جمهوری اسلامی علیه عربستان سعودی پاسخ نظامی نداده است.

پاکستان همچنین گمانه‌زنی‌ها درباره گسترش بازدارندگی هسته‌ای خود به متحدانش را کم‌اهمیت جلوه داده و پیش‌تر اعلام کرده بود سلاح‌های هسته‌ای «در دستور کار قرار ندارند».

توافق مکه در حالی امضا شد که پاکستان و ترکیه از ائتلاف دفاع دریایی پیشنهادی ریاض برای حفاظت از مسیرهای کشتیرانی و انتقال انرژی در منطقه حمایت کرده‌اند.

ائتلافی در سایه بحران‌های خاورمیانه

خاورمیانه از زمان حمله حماس به اسرائیل در هفتم اکتبر ۲۰۲۳، نزدیک به سه سال است که با جنگ‌ها و بحران‌های پی‌درپی روبه‌رو بوده است.

اسرائیل همچنان به عملیات خود در نوار غزه و لبنان ادامه می‌دهد، در بخش‌هایی از خاک سوریه حضور دارد و دو کارزار نظامی علیه جمهوری اسلامی انجام داده است.

در مقابل، حکومت ایران در ماه‌های اخیر عربستان سعودی، کویت، بحرین، قطر، امارات متحده عربی، عمان، اردن و اسرائیل را هدف خود قرار داده است.

گروه‌های نیابتی جمهوری اسلامی، از جمله حوثی‌های یمن و حشد شعبی عراق، نیز وارد این مناقشه شده‌اند.

اگرچه ترکیه و پاکستان هدف حملات مستقیم گسترده قرار نگرفته‌اند، اما با توجه به تهدیدهای موجود علیه امنیت و اقتصادشان، در پی کاهش تنش‌ها هستند.

- عراق و عربستان سعودی برای مقابله با حملات گروه‌های حامی جمهوری اسلامی آماده می‌شوند

رویترز نوشت سه سال مناقشه منطقه‌ای، صادرات نفت و برنامه‌های بلندپروازانه توسعه‌ای عربستان سعودی را به خطر انداخته و هم‌زمان پرسش‌هایی جدی درباره میزان اتکاپذیری چتر امنیتی آمریکا برای ریاض ایجاد کرده است.

بورجو اوزچلیک، پژوهشگر امنیت خاورمیانه در اندیشکده «موسسه خدمات متحد سلطنتی»، گفت این توافق بیش از آنکه زمینه‌ساز رویارویی با تهران باشد، با هدف مهار نفوذ منطقه‌ای جمهوری اسلامی و تقویت بازدارندگی در برابر اسرائیل طراحی شده است.

پاکستان سال‌هاست که در زمینه آموزش و پشتیبانی فنی با نیروهای مسلح عربستان همکاری می‌کند. در همین حال، آنکارا و اسلام‌آباد به مبادله ناوهای جنگی و هواپیماهای آموزشی روی آورده‌اند و ریاض هم به یکی از مشتریان اصلی پهپادهای ترکیه‌ای تبدیل شده است.

علاوه بر این، پاکستان حدود هشت هزار نیروی نظامی، سامانه‌های پدافند هوایی، جنگنده و پهپاد در خاک عربستان مستقر کرده و برای ارائه خدمات امنیتی در ازای همکاری در حوزه انرژی و سرمایه‌گذاری، در حال مذاکره با کویت است.