اکونومیست نوشت سه سال جنگ، شبکه نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی را از ائتلافی هماهنگ به مجموعه‌ای ناهمگون تبدیل کرده است. حزب‌الله زیر کنترل بیشتر تهران قرار گرفته، حوثی‌ها مستقل‌تر عمل می‌کنند و گروه‌های عراقی و حماس بر اساس منافع خود تصمیم می‌گیرند.

این نشریه پنج‌شنبه ۱۲ شهریور نوشت دو بار حمله به ایران در ۱۵ ماه گذشته، ماهیت تازه این شبکه را آشکار کرد: هر یک از گروه‌هایی که تهران سال‌ها آن‌ها را اعضای «محور مقاومت» می‌خواند، جداگانه تصمیم گرفت وارد جنگ شود یا کنار بماند.

«محور مقاومت» عنوانی است که مقام‌ها و رسانه‌های جمهوری اسلامی برای گروه‌های مسلح مورد حمایت تهران در منطقه، نظیر حزب‌الله، حشد شعبی، حماس و حوثی‌های یمن، استفاده می‌کنند.

اکونومیست نوشت که راهبرد حمایت از گروه‌های مسلح عرب به دهه ۱۹۸۰ و آموزش نیروهای حزب‌الله به دست سپاه پاسداران بازمی‌گردد. هدف، جبران ضعف ارتش متعارف ایران و ایجاد خط دفاعی در بیرون مرزها بود.

این نشریه جنگ‌های پس از حمله هفتم اکتبر ۲۰۲۳ را نشانه شکست این راهبرد دانست: «ایران خود هدف حمله قرار گرفت، حزب‌الله و حماس به‌شدت تضعیف شدند، حکومت بشار اسد سقوط کرد و دولت عراق نیز به شبه‌نظامیان دستور داد تا آغاز اکتبر خلع سلاح شوند.»

با این حال، این گزارش فروپاشی کامل شبکه «محور مقاومت» را بعید خواند: «گروه‌ها همچنان پابرجا هستند و تهران به بازدارندگی بیرون از مرزهایش نیاز دارد، اما منابع لازم برای بازسازی همه آن‌ها را ندارد.»

نتیجه محتمل، بقای گروه‌ها در مسیرهایی جداگانه است: برخی زیر کنترل مستقیم‌تر تهران قرار می‌گیرند و برخی به سوی حامیان دیگر می‌روند.

- محور مقاومت؛ اولویت اصلی رهبر سوم جمهوری اسلامی و حاشیه‌نشینی منافع ملی ایران

حزب‌الله؛ کنترل بیشتر، توان کمتر

حزب‌الله تا پیش از سال ۲۰۲۳ بیش از ۱۰۰ هزار راکت و موشک در اختیار داشت.

به نوشته اکونومیست، حسن نصرالله خود را هم‌پایه تهران می‌دید، اما پس از کشته شدن او و شماری از فرماندهان حزب‌الله در حملات اسرائیل، موازنه تغییر کرد: «نعیم قاسم (دبیرکل‌ جدید) استقلال سلف خود را ندارد و سپاه پاسداران برای کنترل مستقیم‌تر گروه، نیروهایی به لبنان فرستاده است.

دولت لبنان نیز خواستار خلع سلاح حزب‌الله است.

در همین زمینه، رویترز گزارش داد بیش از ۱۲ عضو سپاه پاسداران، از جمله دست‌کم دو افسر ارشد، همراه نیروهای حزب‌الله در ارتفاعات علی‌الطاهر در جنوب لبنان حضور دارند.

حزب‌الله حضور نیروهای سپاه پاسداران را تایید نکرده و یک مقام کاخ سفید نیز اطلاعات رویترز را دقیق ندانسته است.

اکونومیست نتیجه گرفته است که تهران اکنون حزب‌الله را بیش از توان عملیاتی‌اش، به‌دلیل اهمیت نمادین حفظ قدیمی‌ترین متحد خود، پشتیبانی می‌کند.

- نتانیاهو هشدار داد حمله احتمالی تهران به اسرائیل «یکی از آخرین تصمیم‌های آنها» خواهد بود

حوثی‌ها؛ هم‌پیمان، نه فرمان‌بردار

در سوی دیگر، حوثی‌ها مستقل‌ترین متحد تهران معرفی شده‌اند. این گروه در دهه ۱۹۹۰ به‌عنوان شورشی محلی در شمال یمن شکل گرفت و چند دهه بعد، کمک گسترده جمهوری اسلامی را دریافت کرد.

اکونومیست تاکید کرد که حوثی‌ها اکنون بخشی از جنگ‌افزار خود را تولید می‌کنند، با الشباب سومالی همکاری دارند و با روسیه و چین نیز ارتباط گرفته‌اند. مشارکتشان در جنگ‌های اخیر هم تابع محاسبات خود ایشان بوده است.

در بحران جاری، تهران برای حوثی‌ها نقشی کلیدی در تهدید مسیرهای تجاری و بالا نگه داشتن بهای نفت قائل است؛ اما اکونومیست تاکید کرد هم‌سویی منافع به معنای فرمان‌برداری نیست.

شبه‌نظامیان شیعه عراق نیز میان این دو سر طیف قرار دارند.

دولت عراق بیش از ۲۰۰ هزار نیروی شبه‌نظامی را در فهرست حقوق‌بگیران خود دارد و گروه‌های بزرگ نگران از دست دادن موقعیتشان در صورت جنگ با بغداد هستند.

سپاه پاسداران برای تشکیل هسته‌های کوچک‌تر عملیاتی، مستشارانی به عراق فرستاده است.

پیش‌تر نیز بحث ادغام گروه‌ها یا انحلال آن‌ها در عراق مطرح شده بود.

حماس هم همواره عضوی نامتجانس در شبکه‌ای عمدتا شیعی بوده است.

به نوشته اکونومیست، خلیل الحیه، رهبر تازه حماس، به تهران نزدیک است، اما برخی دیگر از مقام‌های این گروه خواهان چرخش به سوی ترکیه و کشورهای خلیج فارس هستند.

حماس در ماه مارس نیز از جمهوری اسلامی خواست حمله به کشورهای همسایه را متوقف کند.

- بسنت می‌گوید اتحادیه اروپا به «عملیات طرد اقتصادی» آمریکا علیه جمهوری اسلامی پیوسته است

بازسازی همه بازوها ناممکن است

اکونومیست خسارت‌های جنگ را صدها میلیارد دلار برآورد کرد و نوشت که تحریم‌ها و محاصره بنادر ایران از سوی آمریکا، منابع مالی تهران را محدود کرده و سقوط حکومت اسد نیز مسیر زمینی به لبنان را قطع کرده است.

بحران تنگه هرمز نشان داده است فشار بر مسیرهای تجاری می‌تواند به اقتصاد و معیشت در ایران آسیب بزند.

بر این اساس، تهران ناچار به اولویت‌بندی است.

اکونومیست این وضعیت را تا اندازه‌ای با متحدان شوروی در دهه ۱۹۸۰ مقایسه کرد؛ زمانی که مسکو دیگر توان تامین همه آن‌ها را نداشت.

«محور مقاومت» از میان نرفته است، اما دیگر مجموعه‌ای با فرماندهی و مقصد واحد نیست.