قدرت‌های بزرگ هفته آینده در حالی در نشست سران آسه‌آن به میزبانی فیلیپین شرکت می‌کنند که پیامدهای اقتصادی جنگ ایران، رقابت فزاینده آمریکا و چین و بحران‌های منطقه‌ای، این اتحادیه را با مجموعه‌ای از چالش‌های پیچیده روبه‌رو کرده است.

خبرگزاری رویترز پنج‌شنبه ۲۱ آبان پیشینه، دستاوردها و جایگاه اتحادیه کشورهای جنوب‌شرق آسیا را بررسی کرد؛ اتحادیه‌ای با ۱۱ عضو که جنگ داخلی میانمار، تنش مرزی تایلند و کامبوج و اختلافات ارضی در دریای چین جنوبی، توان آن را برای حل بحران‌های منطقه‌ای به آزمون گذاشته است.

آسه‌آن چرا تشکیل شد؟

اندونزی، مالزی، فیلیپین، سنگاپور و تایلند هشتم اوت ۱۹۶۷ با امضای «اعلامیه بانکوک»، آسه‌آن را پایه‌گذاری کردند.

گسترش همکاری‌های اقتصادی و همکاری در دیگر زمینه‌ها، همراه با حفظ صلح و ثبات منطقه‌ای، از اهداف تاسیس این اتحادیه بود.

آسه‌آن برخلاف اتحادیه اروپا، نهادی ندارد که بتواند تصمیم‌های خود را بر کشورهای عضو تحمیل کند.

- رویترز: متحدان آمریکا در آسه‌آن خواستار اطمینان از پایبندی واشینگتن به تعهدات خود هستند

چه کشورهایی عضو آسه‌آن هستند و وزن اقتصادی آن چقدر است؟

پس از پنج کشور بنیان‌گذار، برونئی در سال ۱۹۸۴، ویتنام در سال ۱۹۹۵، لائوس و میانمار در سال ۱۹۹۷ و کامبوج در سال ۱۹۹۹ به این اتحادیه پیوستند. تیمور شرقی نیز در اکتبر ۲۰۲۵ یازدهمین عضو آسه‌آن شد.

جمعیت کشورهای عضو در سال ۲۰۲۵ در مجموع به ۶۹۳.۲ میلیون نفر رسید که معادل ۸.۴ درصد جمعیت جهان است.

مجموع تولید اقتصادی اعضای آسه‌آن ۴.۳ تریلیون دلار است؛ رقمی که این بلوک را، در صورت در نظر گرفتن آن به‌عنوان یک اقتصاد واحد، در جایگاه پنجم جهان قرار می‌دهد. بر اساس داده‌های آسه‌آن، ارزش تجارت کالایی آن نیز به ۴.۴ تریلیون دلار رسیده است.

«جامعه اقتصادی آسه‌آن» با هدف ایجاد بازاری واحد و تبدیل منطقه به پایگاهی مشترک برای تولید شکل گرفته است. با این حال، موانع غیرتعرفه‌ای و پیشرفت نابرابر اعضا در اجرای این برنامه، همچنان از یکپارچگی بیشتر اقتصادهای منطقه جلوگیری می‌کند.

تفاوت‌های گسترده سیاسی، اقتصادی و اجتماعی میان اعضا نیز تصمیم‌گیری و اقدام مشترک را دشوار کرده است.

این کشورها مناسبات امنیتی متفاوتی با چین و آمریکا دارند و چهار عضو اتحادیه نیز در دریای چین جنوبی، از آبراه‌های پرتردد جهان، به‌طور رسمی ادعاهای ارضی مطرح کرده‌اند.

دستاوردهای آسه‌آن چه بوده و کدام بحران‌ها آن را آزموده‌اند؟

آسه‌آن به شکل‌گیری نظمی منطقه‌ای کمک کرده که بر گفت‌وگوی منظم میان کشورهایی با سابقه درگیری استوار است.

نشست‌های این اتحادیه همچنین قدرت‌هایی چون چین، آمریکا، روسیه، ژاپن و هند را دور یک میز می‌نشاند.

این بلوک شبکه‌ای از توافق‌های تجارت آزاد ایجاد کرده و در شکل‌گیری «مشارکت اقتصادی جامع منطقه‌ای» نیز نقش داشته است؛ توافقی که اقتصادهای جنوب‌شرق آسیا را به چین، ژاپن، کره جنوبی، استرالیا و نیوزیلند پیوند می‌دهد.

با این حال، بحران‌های اقتصادی توان این اتحادیه را به آزمون گذاشته‌اند. بحران مالی آسیا در سال‌های ۱۹۹۷ و ۱۹۹۸ نشان داد اقتصادهای عضو تا چه اندازه از شوک‌های فرامرزی تاثیر می‌پذیرند. این بحران زمینه گسترش همکاری با چین، ژاپن و کره جنوبی را فراهم کرد.

یکی از نتایج این همکاری، راه‌اندازی «ابتکار چیانگ‌مای» در سال ۲۰۰۰ بود؛ سازوکاری که اکنون با پشتوانه ۲۴۰ میلیارد دلار، به کشورهای منطقه برای مقابله با بحران‌های مالی کمک می‌کند.

در سال ۲۰۲۶، امکان تامین سریع نقدینگی در شرایط اضطراری، از جمله هنگام بلایای طبیعی و همه‌گیری‌ها، به این سازوکار افزوده شد.

کارنامه آسه‌آن در حل بحران‌های سیاسی و امنیتی با دشواری‌های بیشتری همراه بوده است.

جنگ داخلی میانمار، تنش میان تایلند و کامبوج و اختلافات دریای چین جنوبی، توان این اتحادیه را برای حل‌وفصل مناقشه‌ها از راه اجماع به چالش کشیده‌اند.

- میانمار چگونه خرید سوخت جت تحریم‌شده ایران را پنهان کرد؟

«محوریت آسه‌آن» به چه معناست؟

«محوریت آسه‌آن» به این معناست که کشورهای جنوب‌شرق آسیا با همکاری یکدیگر، نقش اصلی را در نهادهای اثرگذار بر آینده منطقه حفظ کنند و تعیین اولویت‌های آن را به قدرت‌های خارجی نسپارند.

میزبانی نشست‌هایی با حضور قدرت‌های بزرگ، به اعضای کوچک‌تر آسه‌آن فرصت می‌دهد با موضعی مشترک، صدای خود را رساتر به گوش جهان برسانند.

با این حال، پایبندی به دو اصل اجماع و عدم مداخله در امور داخلی اعضا می‌تواند روند تصمیم‌گیری را کُند و واکنش‌های اتحادیه را کم‌اثر کند.

آسه‌آن همچنین ابزار اجرایی لازم را برای واداشتن دولت‌ها به تغییر سیاست‌هایشان در اختیار ندارد.

تشدید رقابت آمریکا و چین و تلاش قدرت‌های بزرگ برای ایجاد ائتلاف‌هایی خارج از چارچوب آسه‌آن نیز حفظ این جایگاه محوری را دشوارتر کرده است.

- جنگ سرد جدید؛ آمریکا، چین و بازیگر سومی که شاید مهار نشود

چه موضوعاتی در نشست مانیل مطرح می‌شود؟

انتظار می‌رود امنیت انرژی، هوش مصنوعی و آلودگی فرامرزی، در کنار بحران میانمار، تنش تایلند و کامبوج و اختلافات دریای چین جنوبی، در دستور کار چهل‌ونهمین نشست سران آسه‌آن قرار گیرد. این نشست از ۲۴ تا ۲۶ آبان در مانیل برگزار می‌شود.

مناقشه خاورمیانه با به خطر انداختن عرضه سوخت و ثبات قیمت‌ها، تامین امنیت انرژی را به مساله‌ای فوری‌تر تبدیل کرده است. فیلیپین در دوره ریاست خود بر آسه‌آن، هوش مصنوعی را از اولویت‌های اتحادیه قرار داده است.

طرح پنج‌ماده‌ای آسه‌آن برای برقراری صلح در میانمار تاکنون نتوانسته به درگیری‌ها پایان دهد. آتش‌بس تایلند و کامبوج نیز اگرچه از دسامبر ۲۰۲۵ برقرار مانده، به حل اختلاف مرزی دو کشور نینجامیده است.

ماه‌ها آتش‌سوزی در عرصه‌های طبیعی اندونزی و گسترش دود آن به سنگاپور و مالزی، آلودگی فرامرزی هوا را بار دیگر به یکی از مسائل منطقه تبدیل کرده است.

در دریای چین جنوبی نیز تنش‌ها ادامه دارد و آسه‌آن در میانه این رویارویی‌ها، برای تدوین قواعد رفتاری در این پهنه آبی با چین مذاکره می‌کند.

رقابت واشینگتن و پکن می‌تواند بر دیدارها و گفت‌وگوهای حاشیه نشست سایه بیندازد. کاخ سفید اعلام کرده است دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا، ۲۶ آبان در نشستی ویژه با آسه‌آن شرکت می‌کند و با فردیناند مارکوس جونیور، همتای فیلیپینی خود، دیدار خواهد کرد.