محاصره دریایی آمریکا و گسترش تحریمها، صادرات نفت ایران و دسترسی جمهوری اسلامی به درآمدهای ارزی را با محدودیتهای تازهای روبهرو کرده است. همزمان با کاهش شدید صادرات و تولید نفت، تورم نزدیک به ۷۰ درصد و افت ارزش ریال نیز فشار بر اقتصاد ایران را افزایش داده است.
وزارت خزانهداری آمریکا دوم شهریور عملیات «طرد اقتصادی» را با هدف قطع شبکههای مالی، نفتی و تجاری تهران آغاز کرد و دامنه تحریمهای ثانویه را به بخشهایی مانند کشتیرانی، هوانوردی، فناوری، طلا و داراییهای دیجیتال گسترش داد.
همزمان، رویترز سهشنبه ۱۰ شهریور گزارش داد جمهوری اسلامی نزدیک به هفت هفته نتوانسته است محموله معناداری از نفت خام را از تنگه هرمز به چین برساند.
این فشار خارجی در شرایطی افزایش یافته که بر اساس آمار مرکز آمار ایران، تورم سالانه در مرداد به ۶۹.۹ درصد و تورم نقطهبهنقطه به ۸۹ درصد رسیده است. دلار آمریکا در بازار آزاد ایران نیز چهارشنبه ۱۱ شهریور از مرز ۲۲۰ هزار تومان عبور کرد.
دادههای تانکرترکرز برای اوت ۲۰۲۶ نشان میدهد افت صادرات نفت ایران بسیار بیشتر از دیگر صادرکنندگان منطقه بوده است. مبنای این مقایسه، میانگین صادرات در ژانویه و فوریه است. بر اساس این دادهها، صادرات نفت خام ایران با ۱۰۰ درصد افت به صفر رسیده است. در همین دوره، صادرات عراق از بصره و مسیر بانیاس و همچنین صادرات کویت ۳۶ درصد، قطر و عربستان سعودی ۴۸ درصد و امارات متحده عربی تنها ۰.۰۲ درصد کاهش یافت.
- 
افت ۱۰۰ درصدی در دادههای تانکرترکرز به معنای توقف صادرات موفق از مسیر مورد محاسبه است و به توقف کامل بارگیری نفت در بنادر ایران اشاره ندارد.
برآوردهای کپلر و ورتکسا نشان میدهد ایران در اوت روزانه حدود ۲۲۰ تا ۲۵۵ هزار بشکه نفت خام و میعانات بارگیری کرد. این رقم در ژوئیه حدود ۷۴۰ هزار بشکه در روز و در مارس حدود دو میلیون بشکه در روز بود.
عراق، در مقابل، توانست صادرات خود را از حدود ۱.۳۵ میلیون بشکه در روز در ژوئیه به ۲.۳۴ میلیون بشکه در روز در اوت افزایش دهد؛ هرچند این میزان همچنان بسیار پایینتر از سطح پیش از جنگ بود. رویترز افزایش صادرات عراق را با تخفیف ۲۵ تا ۳۰ دلاری نفت بصره و صدور مجوز تهران برای عبور شماری از نفتکشهای عراقی مرتبط دانست. ایرنا پیشتر صدور این مجوزها را گزارش کرده بود.
بخشی از تفاوت میان عملکرد کشورهای خلیج فارس به دسترسی آنها به مسیرهای جایگزین تنگه هرمز مربوط است. امارات متحده عربی خط لولهای با ظرفیت ۱.۸ میلیون بشکه در روز به فجیره، خارج از محدوده تنگه هرمز، دارد و عربستان سعودی نیز از خط لوله شرق-غرب برای انتقال نفت به دریای سرخ استفاده میکند.
قطر در این میان آسیبپذیری بیشتری نشان داده است. صادرات الانجی این کشور طی شش ماه جنگ ۹۶ درصد سقوط کرده و شمار محمولهها از ۵۰۹ مورد در دوره مشابه سال قبل به تنها ۱۸ محموله رسیده است.
تانکرترکرز: تولید نفت ایران در تابستان کاهش یافت
تانکرترکرز چهارشنبه ۱۱ شهریور اعلام کرد تولید نفت ایران در ماههای اخیر کاهش یافت و اکنون تقریبا با میزان نفت مورد نیاز پالایشگاهها و مصرف داخلی برابر شده است. این کاهش تولید باعث شده میزان نفتی که در جزیره خارک برای صادرات بارگیری میشود نیز با افت مواجه شود.
در چنین شرایطی، حتی اگر امکان خروج نفتکشها افزایش یابد، حجم نفت مازاد ایران برای بالا بردن سریع صادرات محدود خواهد بود. به این ترتیب، فشار بر صادرات نفت ایران دیگر تنها به محدودیتهای حملونقل و محاصره دریایی مربوط نمیشود و کاهش تولید نیز به عاملی محدودکننده تبدیل شده است.
رویترز سهشنبه ۱۰ شهریور گزارش داده بود به دلیل محاصره دریایی آمریکا ذخایر شناور نفت خام ایران در سمت غربی خط محاصره انباشته شده است. فروش نفت ایران به چین اکنون تا حد زیادی به محمولههایی وابسته است که پیشتر در آبهای آسیا ذخیره شده بودند. بدون خروج محمولههای تازه، امکان جایگزینی مستمر این ذخایر نیز محدود خواهد شد.
بسنت: بانکها، کشتیرانی و داراییهای دیجیتال در تیررساند
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، سهشنبه ۱۰ شهریور در حاشیه نشست وزیران دارایی گروه ۲۰ در اشویل گفت واشینگتن در نظر دارد تحریمهای بانکی تازهای را بهصورت هفتگی اعمال کند. او همچنین گفت ممکن است شرکتهای اجارهدهنده هواپیما و هر نهادی که با سپاه پاسداران تجارت دارد، هدف قرار گیرند.
بسنت گفت مرحله بعدی فشار میتواند به قطع کامل یک موسسه از نظام مالی مبتنی بر دلار منجر شود.
او چهارشنبه ۱۱ شهریور در برنامه «فاکس اند فرندز» دامنه اهداف احتمالی را گستردهتر توصیف کرد و از شرکتهای هواپیمایی، صنعت کشتیرانی و داراییهای دیجیتال نام برد.
بسنت درباره حمایت روسیه از جمهوری اسلامی گفت: «پیام ما به همه طرفها این است که از حکومت تهران حمایت نکنند.»
او افزود آمریکا با طرفهای حامی جمهوری اسلامی گفتوگوهای گستردهای دارد.
وزیر خزانهداری آمریکا همچنین تنگه هرمز را گلوگاهی برای بسیاری از کشورهای جهان، و نه آمریکا، توصیف کرد و پیشبینی کرد توسعه خطوط لوله زمینی طی حدود دو سال از اهمیت کنونی این آبراه بکاهد.
با این حال، رویترز گزارش داده است ظرفیت مسیرهای جایگزین موجود همچنان محدود است و کشورهای خلیج فارس برای توسعه بنادر، خطوط لوله و شبکههای زمینی به سرمایهگذاریهای چندین میلیارد دلاری نیاز دارند.
بسنت همچنین چهارشنبه در گفتوگو با نیوزمکس گفت فشار اقتصادی میتواند نارضایتی داخلی در ایران را افزایش دهد و احتمال قیام مردم را مطرح کرد. او گفت هدف واشینگتن لزوما فروپاشی حکومت نیست، اما ادامه فشار اقتصادی ممکن است چنین پیامدی داشته باشد.
بازگشت تدریجی صادرات نفت خلیج فارس؛ ایران همچنان با محدودیت روبهرو است
کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، سهشنبه ۱۰ شهریور در سفر به ونزوئلا گفت: «۱۷ میلیون بشکه نفت دوشنبه ۹ شهریور از تنگه هرمز عبور کرد.» او تاکید کرد این بالاترین میزان از آغاز جنگ بوده است.
رایت افزود با احتساب چهار تا پنج میلیون بشکه نفتی که از خطوط لوله دورزننده هرمز منتقل میشود، کل جریان نفت خروجی از خلیج فارس از سطح پیش از جنگ فراتر رفته است. پیش از جنگ، روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت و فرآوردههای نفتی از تنگه هرمز عبور میکرد.
- 
کپلر متوسط صادرات نفت خام از تنگه هرمز در اوت را حدود ۲.۳ میلیون بشکه در روز برآورد کرده بود؛ در حالی که این میزان پیش از جنگ ۱۵.۸۲ میلیون بشکه در روز بود. این اختلاف نشان میدهد افزایش تردد در یک روز لزوما به معنای بازگشت پایدار صادرات نفت منطقه به سطح پیش از جنگ نیست.
افزایش جریان نفت همزمان با ادامه تنشها و حوادث امنیتی در تنگه هرمز صورت میگیرد. چهارشنبه ۱۱ شهریور سپاه پاسداران از انفجار دو نفتکش در این آبراه خبر داد و عربستان سعودی نیز اعلام کرد دو دریانورد نفتکش «سدر» در پی یک «حادثه امنیتی» جان باختند.
تنش بر سر کشتیرانی در روزهای گذشته نیز ادامه داشته است. جمهوری اسلامی دوم شهریور ۴۵ نفتکش را به جریمه، توقیف یا مصادره محموله تهدید کرد. نیروهای آمریکایی نیز هشتم شهریور دو سکوی سپاه پاسداران در جزیره لارک را هدف قرار دادند. یک مقام آمریکایی اعلام کرد این سکوها برای شلیک مین به سوی تنگه هرمز آماده شده بودند.
شرایط برای جمهوری اسلامی متفاوت است زیرا همزمان با باز شدن تدریجی مسیرها برای برخی کشورهای همسایه، محاصره آمریکا مشخصا کشتیهای در حال رفتوآمد به بنادر ایران را کنترل میکند. آمریکا همچنین ۱۰ شهریور برای نخستین بار در چارچوب سیاست موسوم به «نفتکش در برابر نفتکش» دو نفتکش متعلق به جمهوری اسلامی را هدف قرار داد.
ترکیب افت صادرات نفت، کاهش تولید، گسترش تحریمهای ثانویه، تورم نزدیک به ۷۰ درصد و افت ارزش ریال، فشار بر درآمد ارزی و تامین مالی جمهوری اسلامی را در چند جبهه افزایش داده است.